Category: Uncategorized

Зүрх нь ямар нэгэн байдлаар өвддөггүй хүн олъё гэвэл одоо цагт нилээд их хайх хэрэг гарна.Зүрхний шигдээс маш их залуужиж байна гэх.

Зүрхээ хэвийн ажиллагаатай байлгахыг хүсвэл түүний тухай наад захын мэдлэгтэй байлгүй болохгүй.

Биеийн эс бүхэнд нэг бүрчлэн хүрч үйлчилдэг тээврийн систем болох цусан хангамжийн судаснуудын торон сүлжээний төв нь зүрх юм. Ядрахыг мэдэхгүй насос болох зүрх нь цусыг уушиг руу шахаж хүчилтөрөгчөөр баяжуулаад цааш нь бүх биеэр тарааж,эсүүдийг хэрэгтэй бүхнээр хангаж тэжээдэг.

Зүрх нь зүрхний булчингаас бүтдэг. Энэ булчин насос нь минутат 75 орчим, өдөрт 100 мянга орчим удаа агшиж цусыг шахна.

Зүрх нь босоо битүү таславчаар 2 хэсэгт хуваагдана. Энэ 2 хэсэг тус бүр нь хоорондоо холбогдсон хоёр тасалгаанд дахин хуваагдах бөгөөд дээд тасалгааг тосгуур, доод тасалгааг ховдол гэдэг.Тосгууруудын хана нимгэн,ховдлуудын хана зузаан. Зүүн ховдлын хана нь баруун ховдлынхоос зузаан байдаг. Учир нь зүүн ховдол цусыг биеийн бүх эрхтэн, бүх хэсгүүд дундуур шахдаг байхад баруун ховдол нь богинохон зайнд уушиг руу шахна. Зүрх агшихад цусыг буцаахгүй хавхлаг тосгуур ховдол хоёрын дунд байна. Түүнчлэн цус баруун ховдлоос гарах хэсгийн уушигны артерт, зүүн ховдлоос гарах хэсгийн гол судасны эхэнд хавхлагууд байдаг.

Цус шахах ажиллагаа 2 үе шаттайгаар явагдана. Эхний шатанд хоёр ховдлын булчин суларна. Баруун тосгуурт эрхтнүүдээс ирж байгаа хүчилтөрөгчөөр ядуу цус, зүүн тосгуурт уушигнаас ирж буй хүчилтөрөгчөөр баяжсан цус орж, улмаар ховдлууд руу шилжинэ. Үүний дараа хоёр ховдол агшина. Ховдол, тосгууруудын хоорондох хавхлагууд хаагдаж, баруун ховдлоос цус уушигны артериар дамжин уушиг руу, зүүн ховдлоос гол судас /аорт/- аар дамжин биеийн бүх хэсгүүд рүү шахагдана.

Хурдан алхахад юмуу биеийн ачаалал бага зэрэг нэмэгдэхэд, эсвэл сэтгэл догдлоход, хүйтэн агаар амьсгалахад, цадатлаа идсэний дараа цээж өвчүүний араар хүчтэй хорсож, зүрх тань хавчигдан шахагдсан мэт өвдөж, энэ өвдөлт нь зүүн гар, хүзүү, эрүү эсвэл зүүн дал руу  шархиран дамжих болсон бол та зүрхний бах/стенокарди/-тай болсон гэсэн үг. Энэ нь зүрхний цус хомсдолтын үндсэн шинж тэмдэг болдог.

Зүрхний бахтай хүн өвчнийхөө тухай ярихдаа гараа цээжиндээ наах буюу зүүн эгмээ илдэг. Өвдөлт өгч байгаа үед дотор муухайрах, огих, ухаан алдах, гар хөл хөрөх шинж тэмдэг илэрч магадгүй.

Зүрхний тараагуур судсаар цусны урсгал багассаны улмаас зүрхний булчингууд хүчилтөрөгч болон шимт бодисоор гачигдахыг зүрхний цус хомсрол /ишемическая болезнь сердца/ гэдэг байна.

Тосны болон ширхэглэг эдийн товруунууд зүрхний судасны хөндийг нарийсгаж судасны хатуурал /атеросклероз/ болсон нь дээрх эмгэг үүсэх үндсэн шалтгаан болдог. Судасны хатуурлын үед тараагуур судасны цус нэвтрүүлэх чадвар муудсанаас зүрх өөрөө хэлмэгддэг. Товруунууд үүссэнээр цус бүлэнтэн, судас нөжөөр бөглөрөх эрсдэл эрс нэмэгдэж, зүрхний хүчтэй өвдөлт болох аюултай.

Судас хатуурах эрсдэлт хүчин зүйлд удамшил, цусны өндөр даралт, илүү жин, архидалт, тамхи их татах, чихрийн шижин, стресс, хөдөлгөөний дутагдал, цусан дахь холестерин, триглицеридын өндөр агууламж зэрэг хамаарна.

Судас цүлхэнтэх, халдвараас шалтгаалсан судасны үрэвсэл, тэмбүү, зүрхний тараагуур судасны төрөлхийн гажиг зэрэг нь зүрхний тараагуур судсаар урсах цус хомсдоход нөлөөлдөг. Түүнчлэн зүрхний тараагуур судасны агшилтаас цус хомсдож болно.

Зүрхний булчингийн тэжээлийн дутагдлаас сэргийлэх, ийм эмгэгийг эдгээхэд амьдралын зөв дадал зуршлууд шийдвэрлэх нөлөөтэй.

Хэт цэвэршүүлсэн /хогон хоол/ хүнсийг буруу найрлагаар байнга идэх, амьтны гаралтай царцанги хатуу өөх тос, давс их хэрэглэх, хоолыг ашиггүй технологоор бэлдэх,үйлдвэрт савласан удаан хадгалах буюу элдэв хүнсний нэмэгдлүүдтэй хүнс, түргэн хоол зэрэг нь зүрх судасны эмгэг үүсэх үндсэн шалтгаануудад хамаарна.

Зүрхний өвчтэй хүн татгалзвал зохих хүнсний тоонд цагаан гурил, өндөг ихтэй гурилан бүтээгдэхүүн, тос чихэр ихтэй нарийн боов, хоёроос дээш хувийн тослогтой өтгөн сүү, цөцгий, зөөхий, цөцгийн тос, өтгөн сүүний цагаан идээ, мөхөөлдөс, чихэрлэг түрхлэгүүд, щоколад, өндөгний шар, уураг тархи, өөхтэй тарган мах, борц, шууз, хорхог, боодог, хиам, консерв, өтгөн хар шөл, загасны түрс, шош, вандуй, давсалсан даршилсан хүнс, өтгөн цай, кофе ордгийг бараг бүгд мэднэ.

Зүрх муутай хүнд нэн зохимжтой үдийн хоолноос нэгийг жишээ болгоход:

Нэг стакан шар буурцгийн сүүнд Геркулес гэж нэрлэгддэг хошуу тарианы нэвс 2 хоолны халбага, нимбэгний шүүс 1 хоолны халбага, уургийн бал 1 хоолны халбага хийж уугаад, улаан манжинг нарийхан савхан хэрчиж, оливын тос, жан-юугаар амталсан зуушийг бүдүүн гурилын мантуутай идвэл өег бөгөөд өгөөжтэй, хөнгөхөн атлаа маш чанартай хооллолт болно.  

Эрүүл мэндээрээ гоёцгооё

Даралт ихсэх их хэцүү. Хүзүү хөшиж, толгой манарч өвдөөд, нүд бүрэлзэн хөл хүндрээд… Эмээ уучихад дотор онгойгоод арай дээрдэнэ. Гэхдээ л бүр сав саруулхан болохгүй.

Хэсэг хугацааны дараа хүнд байдал дахиад л давтагдана.

Нас ахихад зайлшгүй ийм болдог жам ёсны үзэгдэл мэтээр энэ байдалдаа хандаж, даралт ихсэхгүй бол бараг л худлаа юм шиг гайхах жишээтэй. Харин залуухан атлаа даралт нь ихэсдэг хүн олширсныг “амьдрал хэцүүдсэнийх” гээд л тайлбарлаж орхино.

Гозойн өндийж, дээшээ зүтгэж байх дуртай даралт гэдэг нэг зүйлийг байн байн доош нь дарж байранд нь буулгаж байдаг юм шиг бодохоос биш даралт нь ихэсдгийн шалтгааныг сонирхдоггүй.

Тэгвэл цусны даралт гэж юу вэ?

Цус судасны ханыг дарж буй хүч буюу даралтыг цусны даралт гэдэг. Цусны даралт нь 2 үзүүлэлтээр хэмжигддэг байна. Дээд даралт гэж бидний нэрлэдэг систол даралт нь зүрх агших үеийн хамгийн өндөр үзүүлэлт бөгөөд 140-өөс хэтрэхгүй байх ёстой. Харин доод буюу диастол даралт нь зүрхний булчин сулрах үеийн хамгийн бага даралт бөгөөд 90-ээс хэтрэхгүй байх ёстой ажээ.

Хэрэв энэ хоёр үзүүлэлт дээд хэмжээнээсээ хэтэрвэл даралт ихэссэнд тооцогдоно.

Даралт ихсэхэд цус артерийн судасны ханыг хэт их хүчээр дарж, ийм байдал удаан үргэлжилбэл цусны судаснууд гэмтэж, эрхтнүүдийн цусан хангамж мууддаг.

Цусны даралт ихэссэнээс зүрх судсанд эмгэг үүссэн бол зүрхний дутагдал, зүрхний шигдээс, цус харвалт гэх зэрэг аминд халтай хүндрэл үүсэх эрсдэл нэмэгдэнэ.

Цусны даралт эрс өсөхөд уураг тархи гэмтэх, тэр ч байтугай үхэх аюултай.

Дараах шалтгаануудын улмаас цусны даралт ихэснэ. Үүнд:

1.Зүрх судсыг удирддаг мэдрэлийн хэвийн ажиллагаа алдагдсан /амьдралд тохиолдож буй нөхцөл байдлуудыг зохицон хүлээж авч чадахгүй хямрах, шаналах, түүнчлэн тархины гэмтэл г.м/

2.Буруу хооллолт /өөх тос, давс, элсэн чихэр, цагаан гурилан бүтээгдэхүүн байнга хэтрүүлэн идэх, орой их идэх г.м./

3.Архийг удаан хугацаанд хэтрүүлэн уусан

4.Тамхи их татсан

5.Хөдөлгөөний дутагдал

6.Дотоод шүүрлийн системийн хямрал /бамбай булчирхай, бөөрний дээд булчирхайн эмгэг г.м/

7.Бөөрний эмгэг

8.Жирэмслэлт

9.Жирэмслэлтээс хамгаалах болон тураах бэлдмэл замбараагүй хэрэглэсэн зэрэг.

Цусны даралт ихсэх нэг шалтгаан нь судасны хатуурал бөгөөд энэ нь өөхтэй тарган мах, өөхөн тосонд чанасан цагаан гурилан боов боорцог, өтгөн сүү, өрөм, цөцгий, шар тос, шарсан, тосонд чанасан  хүнс, давс, элсэн чихэр зэргийг байнга хэтрүүлэн идэх гэх мэт буруу хооллолтоос үүдэлтэй.

Цусны судаснуудыг замын сүлжээтэй зүйрлэж болно. Гол өргөн чөлөө нь- зүрхнээс эрхтнүүдрүү, эрхтнүүдээс зүрхрүү цусыг хүргэдэг артери, венийн гол судаснууд. Хоёрдугаар зэргийн замууд нь эдүүдийг нэвт өнгөрдөг артери, венийн жижиг судаснууд. Хорооллын доторх замууд нь хялгасан судаснууд.

Ганцхан улаан бөөмийг дагаж аялвал энэ систем яаж ажилладгийг мэдэж болно. Өөртэй нь адилхан сая сая улаан бөөмүүдийн хамт  зүрхний зүүн хэсгээс шахагдан гарсан улаан бөөм маань аорт хэмээх гол судсаар явж, олон салаалсан артерийн жижиг судасны нэг рүү орно. Эдгээр салаанууд нь бүх эрхтэн рүү цусыг хүргэдэг.

Эрхтэн дотор ороод улам олон салаалах артериар улаан бөөм маань явсаар хамгийн алслагдсан захын эсэд хүргэх өөрөөс нь үл ялим өргөн хялгасан судсаар аялж, нэг эсэд хүчилтөрөгчөө өгөөд, оронд нь нүүрсхүчлийн хий тээж аваад хялгасан судаснуудаар шургаж явсаар венийн жижиг судас руу орж, цаашаа венийн гол судсаар дамжин зүрхний баруун хэсэгт хүрнэ.

Хүчилтөрөгч авахаар уушгинд ормогц, холоос тээж авчирсан ачаа-нүүрсхүчлийн хийнээс салж, дараачийн рейсэндээ өөрийнхөө маршрутаар дахин гарна. Энэ улаан бөөм маань ийм ажлаа 4 сар орчим тасралтгүй хийгээд жагсаалаас гардаг.

Хүний артер, венийн судаснуудыг нэг шугамаар сунгаж тавибал урт нь 100 орчим мянган километр болно. Энэ нь Дэлхийгээс Сар хүрэх зайны дөрөвний нэг юм.

Цус нь хялгасан судсаар биеийн эдүүдийн дундуур дайрч урсахдаа эсүүдэд шимт бодис, хүчилтөрөгч хүргэж өгөөд, тэндээс бодисын солилцооных нь бүх хаягдал илүүдлийг татан авч тээвэрлэн одно.

Судаснууд ийм хүнд чухал ажил хийхээс гадна өөрсдөө амьд эрхтэн гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Энд тэнд нь цорго байхгүй бөгөөд өгөх, авах бүхий л ажиллагаа судасны ханаар нэвчиж явагддагийг гүнзгий ухамсарлаж, энэ амьд эрхтнийхээ ханыг уян хатан бөгөөд нэвчих чадвартай байлгахыг үргэлж, цаг ямагт эрхэмлүүштэй.

Зүрх агших бүртээ артерийн судсаар цус шахдаг. Артерийн судаснууд уян хатан учир сунаж, цусны энэ давалгааг өнгөрүүлээд дараа нь агшдаг. Энэ хөдөлгөөнийг судасны цохилт гэнэ. Тайван үед судасны цохилт нэг минутад 60- 80 байх ёстой.

Судасны хатуурал /атеросклероз/ гэдэг нь артерийн судасны /заримдаа венийн судасны/ дотор бүрхүүлд холестерин наалдаж, түүн дээр холбогч эдүүд урган, интим гэж нэрлэгддэг эмзэг гадаргуу /судасны дотор бүрхүүлийн/ холбогч эдээр зузааран хатуурч, шохойтой чанасан будаа маягийн өөхлөг товруутай болсноос үүссэн эмгэг юм /Атероклероз гэдэг нь atheros- чанасан будаа гэсэн грек үгнээс гаралтай/.

Судасны хатуурлаас шалтгаалсан цусны даралт ихсэх өвчнөөс сэргийлэх, түүнийг илааршуулахад зохистой хооллолт тэргүүн зэргийн ач холбогдолтой.

Орой хөнгөхөн хооллох гэдэг монгол хүний хувьд сэтгэлд нь багтдаггүй хэцүү ажил. Нэгэн компанийн захирал залуу миний шавь болсон бөгөөд тэрээр тун тарган, цусны даралт ихтэй байсан. Анх уулзахдаа “за багшаа, махнаас гарахгүйгээр, оройн хоолоо хасахгүйгээр даралт ихэсдэггүй, хэвийн жинтэй хүн болох арга байна уу?” гэж  асууж билээ.

“Болно” гэсэн хариу сонсоод хичээлд суусан бөгөөд одоо цусны даралт нь хэвийн болж, өөртөө таарсан мариатай, чийрэг бадриун залуу эрч хүчтэйгээр ажлаа хийж явааг хараад би их баярладаг. Түүнд зааж өгсөн оройн хоолны нэг хувилбарыг Танд бас санал болгоё.

Бурхдын зоог гэдэг нэртэйгээр худалдаанд гарч буй шар буурцгийн уургийг дэвтээж, жигнэсэн монгол шар лууван, шар манжин, улаан манжинтай хамт машиндаад, ногоон сонгино, навчит ургамал, сармис, цагаан гаа, шанц, лиш цэцгийн нунтаг үр, жан, цуу,оливын тосоор амтлан шанз бэлдэж, улаан буудайн гуравдугаар гурил,хүнсний хивэг, халтар арвайн гурил, овёсны гурил холин зуурч бууз хийгээд 19 цагаас оройтолгүй идэж болно. Шанзандаа хонины сүүл бага зэрэг нэмж болох юм.

Өргөст хэмх, улаан лооль, амтат чинжүү, байцаа, луувангаар 2-3 зууш бэлдэн буузтайгаа хамт идвэл хоол тань түвэггүй шингэнэ.

Бүх биеийн 100 триллион эс бүрийн дэргэдүүр хэрэн нэвтэрч, материал, түүхий эд, түлшийг түгээж байдаг судас хэмээх замын сүлжээг түгжрэл бөглөрөлгүй байлгах боломжтой.

Эрүүл мэндээрээ гоёцгооё!

Бүсгүй минь нуруугаа цэх болгож нулимсаа нуу

Өмссөн хувцсандаа биш өөртөө итгэ

Хиргүй бол цэцэг ертөнцөд чимэг болдог шиг

Хумстай саврын сүүдэр чамд бүү хүрэг

Гуйлгачин гэдэг өвдөг сөхрөхийн нэр бол

Ганцхан хайр дурлалын төлөө өвдөгөөн бүү хайрла

Цэврүү үсэрсэн тэр л бяцхан цэг дээр

Чин үнэнч сэтгэл чинь

Чиний өмнөөс үхэг

Хүүхнүүд нь эр хүнд цай аягалах, эрчүүд нь бүсгүйчүүддээ хаалга нээж, өмнөө оруулах хоёр дүндээ дүн, зүгээр л соёл. Тэрнээс чамайг чи эм хүйстэн учраас хамгийн сүүлд идэж уу гээгүй. Юм болгонтой арцалдснаар чи ааштай нохой шиг өөрөө өөрийгөө гинжлэнэ. Гэтэл хүмүүс эрх муурыг хэзээ л уядаг байлаа. Хатан байхыг хүсвэл уян хатан бай.

(YM- ээр хуучны танил нэг ах орж ирлээ. Тэгээд доорх яриа болж өнгөрлөө. Богинохон ч гэсэн энэ яриа тэр ахад хэрэг болох эсэхийг мэдэхгүй юм. Гэхдээ миний хувьд тэр ахыгаа сайн яваасай гэсэндээ л өөрийн мэдлэгийн хэмжээнд хэдэн үгээ өчлөө. Яг энэ ахтай адилхан яваа өөр хэн нэгэнд хэрэг болох ч юм билүү гээд оруулчихлаа.)
 

Нэг зүйлдээ маш сайн төвлөрч, чармайж чадсан хүмүүс л салбартаа цойлж чадаж байна гэж би ойлгодог. Нэг зүйлдээ сайн төвлөрвөл бид төгсрүү дөхөж болох юм. Тэрнээс биш бид бүх талаар төгс байж чадахгүй.

 

Залуу: hi

: ajil sain uu

: uur ajild ortson um u

Лувсандорж Жамсранжав: Сайн. Найзуудын байгуулсан компанид хүч нийлүүлэн ажиллаж байна. Бидний компани.

Лувсандорж Жамсранжав: http://newmediamarketingagency.com/hr/

Залуу: yamar kompani we. chiglel n

Лувсандорж Жамсранжав: наадах сайт дээрээ байгаа

Залуу: aaaaaaaaaan

: aaan za

: unshlaa

: mergejiliin bh heregtei um uu

Лувсандорж Жамсранжав: tiim

Залуу: ugn minii sonirhdog um l bn

: bi neetees

: ajil haigaad

: logo zohiodog ajil olood odoonoos logo zuraj surah geedl oroldoj bn

Лувсандорж Жамсранжав: chi nugoo kompania bolison uu?

Залуу: bolitson

Лувсандорж Жамсранжав: aan

Залуу: hiih um aa olohguil bn

Лувсандорж Жамсранжав: neg yum aa dagnaad sain chadvarjih heregtei

Лувсандорж Жамсранжав: ter salbartaa TASARHAI BOLOH heregtei

Залуу: harin tiimee

: orchin ueiin zaluuchuud yu hiij bn

Лувсандорж Жамсранжав: Одоо юм юм хөөсөн хүмүүс гологдож байна

Лувсандорж Жамсранжав: Нэг зүйлээрээ тасархай мэргэшсэн хүмүүс үнэд орж байна

Залуу: yugaar yaj mergejih we

: tanaih mergejil umuu anhan shatni medleg ch um u

: chiglel olgohgui biz

Лувсандорж Жамсранжав: Би чамд гэж зөвлөхөд, юм болгонд сураад хэрэггүй, бид бүхнийг сурч амжихгүй. Мөнгө олох юм байна гээд хошуурах ч хэрэггүй. Энэ бол түр зуурын л зүйл

Лувсандорж Жамсранжав: Тиймээс эхлээд сайн юм уншиж, өөрийгөө сайн мэдэж авч, мөн нийгмээ сайн ойлгож мэдрэх хэрэгтэй.

Лувсандорж Жамсранжав: Яг тэр үед энэ нийгэмд юу хамгаас чухал вэ? Би энэ юуг нь хамгаас сайн хийж чадах вэ? гэдэг чинь чамд тодорхой харагдаж эхлэнэ

Лувсандорж Жамсранжав: Тэр харсан зорьсон зүйлийнхээ төлөөл л үхэн хатан зүтгэх хэрэгтэй. Тэрнээс биш мөнгө олох гээд л гүйсээр байтал амьдрал дуусна.

Лувсандорж Жамсранжав: Хамгийн чухал өөрийнхөө хүсэж мөрөөдсөн, хийхэд жаргалтай байх, сайн хийж чадах тэр зүйлээ л хийх хэрэгтэй

Лувсандорж Жамсранжав: Уг нь чи, миний блогийг бүгдийг нь уншвал нилээн юм ойлгоно дээ

Лувсандорж Жамсранжав: Дэлхий ертөнц хэрхэн өөрчлөгдөж, тэр өөрчлөлт дунд бид хэрхэн хөгжих ёстойг би бичих гэж оролддог санаатай

Залуу: aan

: odoo unshinaa

: bi uuriiguu yu hiih, yah uchiraa sain oldoggui ee

Лувсандорж Жамсранжав: Харин тийм учраас, сайн уншиж мэдлэгээ тэлэх хэрэгтэй

Лувсандорж Жамсранжав: Зүгээр хар толгойгоороо үймэрч бодоод юуг ч шийдэхгүй

Лувсандорж Жамсранжав: Тиймээс нийгмийн талаар болон хувь хүний хөгжлийн талаар сайн унших тусам, чи өөрийгөө хэн бэ гэдгийг харна даа

Залуу: za ih bayarlalaa

Лувсандорж Жамсранжав: Зүгээр дээ. Та өөрийнхөө хийх ёстой тэр зүйлээ олж аваад үхэн хатан зүтгэхийн сайхныг мэдрэх тэр үедээ л надад бүүр их баярлах байх даа

Залуу: okay

Лувсандорж Жамсранжав: Та ЧАДНА АА

Лувсандорж Жамсранжав: Гэхдээ сайн унших л хэрэгтэй

Залуу: neereen yag uuriin hussen um aa oloogui tsagt

Лувсандорж Жамсранжав: Олоогүй цагт та аргалж, аргацааж амьдарсаар л байх болно. Та цаг хугацааг өнгөрөөж мөнгө олдог хүн байсаар л байх болно.

Залуу: hiij bgaa umandaa uhen hatan zutgej chadahgui um aa

Лувсандорж Жамсранжав: Бидний амьдрал зүгээр л мөнгө олох зорилготой болчихвол хэцүү шүү дээ

Лувсандорж Жамсранжав: Та энэ хорвоод ирэхдээ, заавал нэг УТГА УЧИР, ЗОРИУЛАЛТТАЙ ирсэн л байгаа.

Утгагүй амьдрал гэж үгүй, түүнийг хүмүүс л утгагүй болгодог, амьдрал бол хамгийн шударга. / О.Булганхангай /

… Бүгчим гэж жигтэйхэн халуун өдөр хайсан газраа олох санаатай Да хүрээ захаар нэлээн явлаа. Дэргэдээ байгаа хүмүүсээс мэдэж магадгүй гээд асуутал хүссэн хариулт өгөх хүн алга. Уг нь энэ хавьдаа л суугаа наймаачид шүү дээ. Тийм хэнэггүй болчихсон юм уу, заагаад өгөхөөс залхуу нь хүрээд байгаа ч юм уу тодорхойлоход хэцүү юм.

Гэтэл тэр гэхийн аргагүй тамтаг болсон хувцастай, өрөөсөн хөл нь доголсон хүн “Хүүе, хүү минь ээ. Тэнд харагдаж байгаа самбарыг харж байна уу? Чиний асуугаад байгаа газар тэнд байгаа” гээд сууж байсан газраасаа босоод зааж өглөө. Доголон байж, халуунд ангасан уруулаа шилэмдэн хайсан газрыг минь зааж өгсөн түүнийг хараад би их зүйл бодсон.

Машины сэлбэг хайгаад тэрүүхэндээ ядарч явсан миний бодол нэг хэсэгтээ л тэр хүний тухай бодолд автсан. Хүн гэдэг их нээлттэй сайхан юм. Бас хүн гэдэг их хувиа хичээмтгий юм байна гэдгийг нэг дор олж харсан. Тамтаггүй хувцасны цаанаас ил цагаахан сэтгэл харагдаж болдог юм байна. Тансаг эдлэлийн цаанаас дуугарч ядсан араншин илэрдэг юм байна гэдгийг ч нэг дор анзаарсан. 

Ядарч яваа хэн нэгнийг харахдаа учиргүй ярвайж, үргэдэггүй ч гэсэн дээ тэр хүмүүсээс хэзээ ч тус хүртэнэ гэж бодож үзээгүй. Гэтэл би өнөөдөр хувцас нь уранхай ноорхой, ядарч яваа гэж өөрөө дүгнэсэн энэ хүнээс хайсан зүйлээ оллоо шүү дээ. Бодлоосоо ичлээ.

Хүн харагдаж байгаа шигээ биш гэдэг үгийг энэ мөчид л сайн ухаарлаа. Муу хүн гэж байдаггүй, муухай хүн л гэж байдаг гэдгийг одоо л ялгаж байна. Дорой амьдарч байгаагийнх нь төлөө сэтгэлээ чилээж суухгүй ч гэлээ, өр зөөлөн амьдраасай гэж чин сэтгэлээсээ бодлоо. Хувь заяагаа өөрийнхөөрөө зурж яваа олон хүмүүсийн нэг нь болсон тэр л уранхай хувцастай, хатсан уруултай хүн миний сэтгэлд ухааны чулуу ивсэнээ ердөө ч мэдэхгүй яваа. Хүн байх сайхан юм даа…

Улс орны хөгжлийн үндэс нь Хүний хөгжил. Хүн нь хөгжсөн улс орон л хөгждөг. Хүн нь хөгжөөгүй бол хичнээн нь их алт эрдэнэс байгаад нэмэргүй. Жишээ нь Зимбабе орон алт, алмазын ордоороо дэлхийд тэргүүлдэг ч, хүн амынх нь 95% нь ядуурал гуйланчлал дунд амьдарч байна. Ямар ард түмэн байна тийм төр байна гэдэг. Тиймээс бүх зүйлд төр – адгийн шаар гэж орилж байгаа бол өөрсдийгөө л доромжилж байгаагаас ялгаагүй.

Хөгжлийн шийдэл, гарц оллоо, нээлт хийлээ энэ, тэр гэж… олон юм яримааргүй байна аа. Зүгээр хүнээ л хөгжүүлье. Тэгээд хүн нь хөгжсөн байхад тэр асаад байгаа гал унтарч, бид утаа дагаж орилолдохгүй амар сайхан аж төрцгөөх болно.

Хүнээ хөгжүүлээгүй байж… гудамжин дахь хог цэвэрлэж, мод тарилаа гэхэд үр дүн нь ямар бол? Толгойдоо хогтой, зэрэмдэг сэтгэлгээтэй хүмүүс бидний цэвэрлэснийг бохирдуулж, тарисаныг минь сүйтгэхгүй гэж үү? Бид, түймэр гарч байхад утааг нь дагаж хошууран гүйлдэх мунхаг хүмүүстэй адилхан биш байна гэж үү?! Энэ юун утаа вэ? Ямар хар утаа вэ? Яасан муухай утаа вэ? гээд л… Яагаад архидалт их байна аа? Хогоо цэвэрлэцгээе! Архи бага ууцгаая! Модоо тарьцгаая! Архи бүү заръя, Гэмт хэрэг яагаад их байна аа?, Би нөхрөөсөө салмаар байна. Манай нөхөр аймаар, Би амьдралдаа гутраад байна… Яана аа, энэ улс орон новш юм аа, үхэх юм сан… утаа, хог, биеэ үнэлэх, энэ бүхэн үнэхээр хэцүү байна. Жагсацгаая, урагшаа нөхдөө. Би эндээс явмаар байна. Хаа нэгтээ очиж жорлон угаасан нь дээр юм байна. Ёо ёо ёо, ямар аймаар юм бэ… Энэ Төрөөс л боллоо. 76-с л боллоо. Багш лам минь намайг дааж хайрла.. ирээдүйг минь мэргэлээд өгөөч… Ард түмэн минь юм хайрла… хүүг минь эмчлүүлэхгүй бол гажигтай болох гээд байна… данс 245…3000. Ээ эзэн минь амьдралыг минь… Надаас болоогүй. Би шудрага хүн. Би эмчид набор өгдөггүй, би хог огт хаядаггүй шүү дээ. Би архи амсдаг ч үгүй. Би гэр бүлийнхэнтэйгээ хэрэлддэггүй. Манай хүүхэд л гайтай хүүхэд… Үгүй үгүй, би тэгээгүй, би цэвэр ариун хүн. Би чадварлаг хүн, би бүхнийг хийж чадах байсан. Даанч ажил олддоггүй ээ.. Төр л бүхэнд буруутай, багш л буруутай.

… Бид ингэж нэгнээ зүхэж суулаа гээд ашиг нь хэнд вэ? Бид авилгачтайгаа, хулгайчтайгаа, худалчтайгаа, муутайгаа, сайнтайгаа бүгд нийлээд Монгол гэсэн нэг нэрээр овоглоно. Нэгнээ муулж цагаа үрэхийн оронд урдаа байгаа ажлаа хий л дээ. Шийдэж чадахгүй зүйлдээ орилж цамнахын оронд ном унш л даа. Өөрийгөө хөгжүүл л дээ. Өөрийнхөө амьдралыг аятайхан аваад явчих л даа. Ямар ард түмэн байна тийм Төр байгаа биз дээ. Бид мунхаг байгаа учраас л мунхаг хүмүүсээ сонгосон юм биш үү. Ходоодоороо сонголт хийж мунхаг, хулгайч нэгнээ сонгочихоод дараа нь үглэж суух. Тэрний оронд өөрийгөө боловсруул л даа. Та ухаантай байж чадвал Ухаантай төрийг бий болгож чадна биз дээ. Бусдыг муулж үглэж суухын оронд өөрийгөө муу л даа. Өөрийгөө шүүмжил л дээ. Та бусдыг өөрчилж чадахгүй ч өөрийгөө хөгжүүлж чадах юм байгаа биз дээ.

Өөрчлөлтийг өөрөөсөө юу?… эсвэл чөтгөрөөс үү?

Утаа дагаж хошуурахгүй ээ… Эхлээд галаа унтраацгаая. Гал хаана асаж байна вэ? Хувь хүнийхээ хувьд хөгжиж чадаагүй, өөрийгөө олоогүй байгаа хүмүүсийн толгой дотор гал асаж байна.

Хүний хөгжлийн хувьд хаягдсан шалтгаан юу вэ?. Манжид 200 гаруй жил дарлагдаж хүний хөгжил битгий хэл юмгүй болж… Үндэсний оюун санаа…үнэт зүйлүүд алдагдсан. 30-аад онд нийгмийн оюун санааны манлайлагчидаа бүгдий нь хядууллаа. Оросын оюуны боолчлолд 70 жил талхиуллаа… Монголчуудыг оюун санаагүй болгох гэсэн бодлого…
Төлөвлөсөн төлөвлөгөөт эдийн засаг.. Энхрий хайрт намынхаа төлөө… Ах нарынхаа өгсөн хар, хүрэн хоёрхон өнгийн пальтогоор гангараа хийгээд урагшаа… Зарим нь сайхан үе байж дээ гэж дурсах… Ухаандаа бол туулайг торонд дотор хорьж бүх зүйлээр хангаад байвал, мунхаг туулайны хувьд аз мэт санагдаж болох юм. Хөрөнгийг нийгэмчилж байсан нь өвөөгийн хэлдэг үлгэрийн далай байсан юм билээ. Ухаандаа бол миний хөлс хүчээ шавхаж, нойр хоолоо хасаж байж олсон хөрөнгийг идэх унтахаас өөр юм хийдэггүй ядуу гуйлгачинд тэгшитгэж өгдөг байсан. За, бараг л ухаантай хүн байж болдоггүй, ухааныг хүртэл тэгшитгэнэ гэсэн бодлоготой байсан юм уу даа. Их өөрчлөлт… эх захгүй байдал… том нүсэр аппарат…. араа шүдэн дунд золиослогдсон ах, эгч нар минь, аав ээжүүд минь… Тэдэндээ мэхийн ёсолъё!!!

Залуус аа, болоод байгаа бүхнийг системийн том хүрээгээр бодоод нэг үзээрэй… Энэ болж буй бүхэн сүүлийн 300 жилийн турш болсон үйл явдлуудын… тогтолцооны, СИСТЕМИЙН ШИНЖТЭЙ АЛДАГДСАН ҮЕ харагдах вий… Тиймээс алдаагаа нэг нэгэн хүнрүү. чихэж, хэн нэгэн дарга түшмэлрүү довтлох нь өрөөсгөл юм даа…

Сүүлийн 20-иод жилийн хугацаанд нийгмийн оюун санаа, нийгмийн сэтгэлзүйд гарсан томоохон өөрчлөлтүүд… 90-ээд оны өөрчлөлт шинэчлэл, зад тавьсан мэдээллийн асар их урсгал, дэлхий нийтийн өөрчлөлтүүд, технологийн хөгжил, даяарчлал. Энэ бүхэн нийгмийн оюун санаанд огцом нөлөөлж залуучуудын оюун санаа, сэтгэлзүйд сөргөөр нөлөөлж, зарим залуус барьц алдах, өөрийн гэсэн үнэт зүйлгүй болох, учраа олохгүй байх, дотоод сэдэл тэмүүлэл нь тодорхой биш болох гэх мэтээр сөрөг үр дагаварууд илэрч байгаа. Тиймээс хүнээ хөгжүүлэх, залуучуудаа чадваржуулах нь хамгийн ГОЛ АСУУДАЛ.

Асуудал дундах шийдэл нь ЗАЛУУС
40- өөд оны ахмадуудын нарын маань үг бидэнд сургаал болно
50- аад оны аав нарын маань бүтээл бидэнд үлгэрлэл болно
60- аад оны ах нарын ухаарал бидэнд сургууль болно
70- аад оны анд нарын минь алдаа бидэнд хичээл болно. Тийм ээ, энэ бүхэн биднийг эрчилж өгөх болно оо.
80-аад оныхон, Хүүхэд насандаа нийгмийн томоохон өөрчлөлтүүдийг бяцхан оюундаа гайхаж явсан 80-аад оныхонд би итгэдэг ээ. 80-аад оны бүсгүйчүүд, залуучууд нийгэмд нэгэн шинэ үе болж гарч ирж байгаа гэдэгт итгэдэг.

ТЭД ШИНЭ ҮЕИЙН ДАВАЛГАА гэдэгт итгэдэг.
Тэд МАНАЙ ҮЕИЙН БААТРУУД БАЙХ БОЛНО, БАЙХ Ч ЁСТОЙ
ТЭД ИХ ӨӨРЧЛӨЛТИЙН ЭХЛЭЛИЙГ ХИЙНЭ ГЭДЭГТ ИТГЭДЭГ.
Тэд үнэт зүйлээ хайж байна. Түүнийгээ бүтээж байна.
Тэд МОНГОЛ МӨРӨӨДЛИЙГ БҮТЭЭЖ БАЙНА.
Тиймдээ ч тэд өөрсдийгөө илүү сайн хөгжүүлэх хэрэгтэй.
Тиймдээ ч тэднээс илүү их ур чадвар шаардана.
Тиймдээ ч тэднээс илүү их ухаан шаардана.
Тиймдээ ч тэдэнд илүү хариуцлага ноогдоно.
Тиймдээ ч хөгжсөн чадварлаг, бүтээлч хүн л улс орны хамгийн том баялаг гэдгийг бүгд ойлгох болно.

ХҮН НЬ ХӨГЖСӨН БАЙХАД БУСАД БҮХИЙ Л АСУУДЛУУД дагаад шийдвэрлэгдэх болно.
ХӨГЖСӨН ХҮН- хамгийн их бүтээмжтэй ажиллаж чадна
ХӨГЖСӨН ХҮН- гэр бүлээ хайрлаж чадна
ХӨГЖСӨН ХҮН- архинд донтохгүй байж чадна
ХӨГЖСӨН ХҮН- сэтгэл хангалуун амьдарч чадна
ХӨГЖСӨН ХҮН- зөв сэтгэнэ
ХӨГЖСӨН ХҮН- хүн алж, хулгай хийхгүй
ХӨГЖСӨН ХҮН- өөрийгөө удирдаж чадна
ХӨГЖСӨН ХҮН- амьдралаа аваад явчихна.
ХӨГЖСӨН ХҮН- нэгдэж ажиллаж чадна.
ХӨГЖСӨН ХҮН- эрүүлээр сэтгэнэ
ХӨГЖСӨН ХҮН- Утаа харж орилох биш, галаа харах нүдтэй, унтраах ухаантай…

Улсын хөгжлийн үндэс нь ХҮНИЙ ХӨГЖИЛ гэдэгт бид итгэдэг…

ИХ ӨӨРЧЛӨЛТИЙН САЛХИЙГ ЗҮСЭХ ЗАЛУУ ХҮН ТА ӨӨРИЙГӨӨ НЭЭ, ӨӨРИЙГӨӨ ХӨГЖҮҮЛ, ӨӨРИЙГӨӨ ЧАДВАРЖУУЛ.

БҮГД СОНС!!! ӨӨРЧЛӨЛТ ЭРЧЭЭ АВЛАА……. !!!

(Бид жагсаал хийж, үймээн үүсгэхгүй… Өөрчлөлт толгой дотор минь эрчилж байна)

Хүн хүүхэд байхдаа хязгааргүй ихээр мөрөөдөж байснаа өсөж том болохын хэрээр тэрхүү мөрөөдөл нь аажим аажимаар багасаж эцэс сүүлдээ ямар ч хүсэл мөрөөдөлгүй зүгээр л ажлыг мал болж хувирдаг. Бандгар  охин хүртэл би балетчин болно гэж мөрөөдөж байснаа том болоод ирэхээрээ “Би тарган” гээд больчихдог. Тэгэхээр бид ийм жаахан болзол шалтгаанаас болоод өөрийн агуу хүсэл мөрөөдлөө гээдэг байна.

 Нийгмийн хөгжил дэвшилд онцгой үүрэг гүйцэтгэх эрч хүч, нөөц бололцоог агуулж байдаг хэсэг бол яах аргагүй залуус. Нийгмийн хөдөлгөгч хүч болсон залуус маань тэгвэл өнөөдөр юу мөрөөдөж, хэрхэн амьдарч байна вэ? Энэ цагийн залуусын хүсэл мөрөөдөл хаана явна вэ? Тэд юу сонирхдог, юу мэдэхийг хүсдэг, юуг хамгийн сайн хийж чаддаг, бас мэддэг вэ? Энэ асуултанд зарим залуус бүдрэх вий гэсэн бяцхан айдас төрж байна. Мөн хобби нь юу вэ гэж асуухад бодоод бодоод хариу хэлж чаддаггүй залуус ч цөөнгүй байгаа байх. Хүн аливаа зүйлийг бүгдийг нь мэддэг, чаддаг байх албагүй. Гэлээ гэхдээ хүнд бусдаас илүү хэмээн бардам хэлж чадах зүйлтэй байх хэрэгтэй.

Залуусын олонх нь нийгмийн өөрчлөлт, шинэчлэлтэд дасан зохицож чаддаггүй бөгөөд гэр бүл, амьдрал ахуйгаа өөд татаж чадахгүй байх нь нийтлэг үзэгдэл болжээ. Сүүлийн жилүүдэд залуучуудын гэр бүлийн үнэт зүйл, эрхэм нандин холбоо алдрах байдалтай болсон нь нууц биш. Гэр бүл салалт нэмэгдэж, гэрлэлт оройтох, тусдаа болон ердийн байдлаар хамтран амьдрах, хайр сэтгэл, ёс суртахууны холбоо сулрах зэрэг сөрөг хандлагууд нь мөн л залуучуудын хүрээний зүйл гэж хэлж болно. Залуус маань тодорхой хүсэл мөрөөдөлгүй, ганц ч болов хийж чаддаг зүйлгүй, ажилгүй, дээр нь арчаа муутай бол харанхуй хавцал руу нисч яваатай адил билээ. Өнөөдөр бидний дунд нийгмийн сор болсон оюунлаг олон сайхан залуучууд ажиллаж амьдарч яваа. Тэднийг үгүйсгэх гэсэнгүй. Гэхдээ архидалт, ажилгүйдэл, ядуурал залхуурал нийгэмд газар авч, жингийн туухайг илүү дийлж, бүр байчихаад Монголын ирээдүй болсон залуусыг минь отоод зогсч байгаа юм биш байгаа.

Тэгвэл залуустаа урам зориг өгч өөрийн амьдралдаа дахин нэг дурлах боломжийг олгох үүднээс энэхүү нийтлэлээ бичиж байна. Хүний амьдралыг хөдөлгөх эрчим хүч, урагшаа тэмүүлэх энергийн хамгийн том, дундрашгүй эх сурвалж бол яах аргагүй ХҮСЭЛ МӨРӨӨДӨЛ юм. Хүн хүсэл мөрөөдөлтэй байна гэдэг амьдралдаа зорилготой төлөвлөгөөтэй байна гэсэн үг. Тиймээс та чин сэтгэлээсээ хүсэж мөрөөд. Хамгийн гол хүсэл мөрөөдлөө ол тэр хүсэл мөрөөдлийнхөө төлөө амьдар. Хүсэл мөрөөдлийнхөө төлөө ажиллаж байгаа үед ялалт амжилт өөрөө урсаад ирнэ.
Амьдралын зорилго бол хугацаа тавьсан хүсэл мөрөөдлөөс ундарч урган гарч ирдэг. Хүний амьдрал бол аялал юм. Эхлээд аялалынхаа чигээ тодорхойлох нь чухал. Хүсэл мөрөөдөл нь хаашаа явах замыг тань зааж өгдөг луужин юм. Мянган бээрийн аялалыг нэг алхамаас эхэлдэгтэй адил бид эхний алхамыг л хийх нь хамгийн чухал. Хүсэл мөрөөдлөө биелүүлэхийн төлөө нэг ч алхамыг хийлгүйгээр энэ хорвоогоос халин одох шиг харамсалтай зүйл байхгүй. Үүнийг уншиж буй танд хүсэл мөрөөдөл бий юу?, магадгүй таны сэтгэлийн тань мухарт нуугдаж байгаа бол хүсэл мөрөөдлөө сэрээгээрэй…
Та тэрхүү сайхан хүсэл мөрөөдлөө эхлээд бодол санаандаа ургуулан бод. Дараа нь хүсэл мөрөөдлөө биелэнэ гэдэгт итгэлтэй байх хэрэгтэй. Үхэр хулганыг тосонд хийхэд тасралтгүй самардсаар байгаад, тос царцаж амьд үлддэг шиг бид аливаа зүйлийг 4-5 удаа оролдож үзээд болохгүй байна гээд цөхрөөд, дахин оролдохгүйгээр хаяхын оронд тасралтгүй тэмцэх хэрэгтэй. Найдвар нэгэнт үзэгдэхгүй байсан ч үзэлцэх хэрэгтэй. Та миний амьдрал нэг л бишээ гэж амьдралаа голон, шүүмжилж бодоод зүгээр суух биш харин бусдын амьдралтай өөрийнхөө амьдралыг жишиж эд нар шиг яагаад амьдарч болохгүй гэж хэмээн бодон цөхрөлтгүй зүтгэ тэмц, зорилготой, тэвчээртэй, зоригтой бөгөөд тууштай бай. Байж болохгүй сул талыг сайн тал болгож өөрчлөхийн төлөө зүтгэж ажилла. Хичээл зүтгэл хэнийг ч гомдоохгүй.

Та өөрийнхөө хамгийн их хийхийг хүсдэг ажил, авахыг хүсдэг зүйл, явахыг хүсдэг газар, ямар хүн болохыг хүсдэг энэ 4 талбар дээрээ хүсэл мөрөөдлөө  тодорхой хугацаа зааж жагсааж бич. Хэдий хэр хугацааны дараа гэдгээ тодорхой бичвэл сайн. Ингэж бичсэн мөрөөдлөө аль болох биедээ авч явж ойр ойрхон уншиж байнга өөртөө сануулж бай. Хүсэл мөрөөдлөө хэн нэгэнд хэлэхэд биелэх магадлал нэмэгддэг учраас та хамгийн ойр дотны найздаа өөрийн хүсэл мөрөөдлөө хэл. Дараа нь хүсэл мөрөөдөлтэйгөө холбоотой фото  зургуудаар хүсэл мөрөөдлийн самбарыг хий. Тэгээд мөрөөдлөө алхам тутамдаа биелчихсэн байна гэж төсөөлөн бодож таларх. Удахгүй таны бүх хүсэл мөрөөдөл  тань тодорхой хугацааны дараа биелэх болно. Хэдий хэр хугацаа вэ? гэдэг нь та хэр их хүсэл мөрөөдөлдөө үнэнч байж зүрх сэтгэлээ савлуулахгүйгээр хүсэж мөрөөдөж, тасралтгүй, уйгагүй, шантрахгүйгээр ажиллаж хөдөлмөрлөсөнөөс тань шалтгаална.

Нэг ч хоног мартаж чаддаггүй, ажил ихтэй ямар ч завгүй байсан үргэлж тархинд тань хадаатай байдаг, дотроос чинь маажиж, шөнө зүүдэнд чинь орж ирдэг таны агуу хүсэл мөрөөдөлүүд тань биелэх болтугай.
МӨРӨӨДӨЛӨӨ БИЕЛҮҮЛЦГЭЭЕ…!

Миний хүсэл мөрөөдөл унтраагүй цагт надад гутрах тухай ойлголт  байхгүй…

Дунд сургууль төгсөөд мэргэжил эзэмших, мэргэжилтэй ажилтан болох боломжоороо бид дэлхийд толгой цохидог гэж ам бардам хэлж болно. Учир нь Монгол улс 10.000 хүн тутамд оногдох дээд сургуулийнхаа тоогоор АНУ-ын өмнө нэгдүгээрт ордог. Захын дэлгүүрээр ороод худалдагчаас нь ямар мэргэжил, боловсролтой болохыг асуугаарай. Аль нэгэн дээд сургууль төгссөн тухай ам бардам л хариулах болно. Гэтэл эзэмшсэн мэргэжлээрээ ажиллахгүй байгаа шалтгаан нь юу бол?

Худалдаа үйлчилгээний салбар 2020 он гэхэд нийт ажлын байрны 90%-ийг эзлэх тухай АНУ-ын Колорадогийн их сургуулийн багш нарын хийсэн судалгааны дүн байна. Энэ нь мэргэжлийн ажилтнуудын тоог, чанарын бэлтгэлийг хангах талаасаа бодууштай л зүйл. Гэтэл бид ирэх 20 жилийн бүү хэл өнөө маргаашдаа ч харж төлөвлөж ажиллаж байна гэж хэлэхэд хэцүүхэн дүр зургууд нүднээ илхэн.

Хүн хэдий сайн ч хэлэхээс наашгүй юм хойно бидэнд хэлж, чичсэнээс ялгаагүй мах цусанд минь ойлгуулсан үйл явдлуудтай холбож үзье.

1990-ээд он. Дэлхийн хэмжээнд эдийн засгийн хямрал болсоныг бүгд мэдэж байгаа. Энэ үед боловсрол, мэргэжилтэй боловсон хүчний талаасаа томоохон шилжилт бидэнд анзаарагдсан. Инфляц өссөнөөс болж дундаж орлогтой иргэдийн голлох хэсэг болж байсан төрийн албан хаагчид үйлчилгээний салбар болон жижиг бизнес рүү шилжсэн. Үүний тодхон жишээ нь хэдэн арван багш нар дэлгүүрийн, ТҮЦ-ны худалдагч болцгоож байсан. Энэ үед багш, эмч, инженер техникийн ажилтнууд, шинжлэх ухааны мэргэжилтнүүд, төрийн албаны түшмэд, мэргэшсэн ажилчдад амьдрал хамгаас хүндээр тусч мэргэжлээсээ дүрвэн зугтацгааж байсан гэж хэлж ч болохоор. Харин тэд хэн болж хувирч байсан бэ гэхээр худалдагч, нягтлан бодогч, хамгаалагч, гэрийн үйлчлэгч, хүүхэд асрагч, нарийн бичгийн дарга, жижиг бизнес эрхлэгчид болцгоож байсан.

1998 оны Азийн хямрал. Энэ үед ч мэргэжилтэй ажилчид ажлын байргүй болцгоож, жижиг бизнес эрхлэгчид зах зээлээс шахагдаж, инженерүүд, цэргийнхэн ажилгүйчүүдийн эгнээнд шилжицгээж байсан. Зарим нэгэн нь ажлаа өөрчилж шинэ төрхийг бүтээж байсны гэрч нь бид бөгөөд тэд хуульч, эдийн засагч, менежер, компьютерийн мэргэжилтэн, төрийн албаны түшмэд, хамгаалагч, рекламны ажилтан, дизайнерүүд болцгоож байсан. Эдийн засагт шинээр орж ирсэн банкны болон офиссын ажилтан, худалдааны мэргэжилтэн, менежерүүд гэх мэт хэрэгцээтэй мэргэжлээр төгссөгчид ажлын ямар ч туршлага хуримтлуулж чадалгүй ажлын байранд шилжин орж ирж байв. Энэ нь боловсон хүчний бэлтгэлтэй шууд холбоотой.

Өнөөдөр бид эдийн засгийн хямрал нүүрлэж байгаа тухай мөн дээр доргүй л ярьцгааж байна. Харин энэ үед хэн ажилгүй болж ямар мэргэжлийнхэн илүү их хэрэгцээтэй болох вэ гэдгийг эргэн харцгаая. Энэ тухай судлаачид олон арван судалгаа хийжээ. Түүний дотор Оросын ШУА-ын судалгааны дүнд энэ хямралын үед банкны ажилтнууд, даатгалын байгууллагын ажилтнууд, реклам үйлдвэрлэгчид, цэргийнхэн, худалдааны ажилтнууд олноороо ажилгүй болох магадлалтай гэнэ. Харин энэ үед ямар мэргэжлийн хүмүүс хамгийн өндөр хэрэгцээтэй байх судалгааны дүнгээс үзвэл инженер, өндөр мэргэшсэн ажилчид, шинжлэх ухааны мэргэжилтнүүд, жижиг бизнес эрхлэгчид, багш, газар тариалан эрхлэгчид хамгийн их эрэлт хэрэгцээтэй болох нь тогтоогдсон байна. Офиссын чадварлаг ажилтнуудын дутагдалд орж өндөр мэргэжлийн мэргэшсэн ажилтнуудын эрэлт ихэссэн нь өнөөгийн жинхэнэ дүр төрх болж байгаа талаар судалгаанууд харуулсаар байна.

Хямралын үед хүмүүс “мөрөөдлийнхөө машин”-ыг унаж болдог тухай хууч яриа байдаг ч энэ нь өнөөдөр бодит биелэл болж байна. Өнгөрсөн зун л 70-80 мянган ам.доллараар худалдан авч байсан “Hummer” жийп өнөөдөр 15000 ам.доллар ч хүрэхгүй үнээр худалдан авах боломж гараад байна. Мөн хямралын үед боловсролоо дээшлүүлэх бодит алхмуудыг хийдэг барууны орнуудын амьдралын бодит туршлага бий. Энэ бүхэн бидний хувьд, манай улсын хувьд хэрхэн өрнөх бол?

Эдийн засгийн хямралын үед багш нар ажилгүй болж байсан туршлага бий ч энэ удаагийн хямралын хувьд харин ч багш мэргэжил рүү хөрвөх хандлагатай байгаагийн цаана чанарын асуудал байгаа нь гарцаагүй. Хөрөнгө мөнгө хомсдолтой байгаа үед хэн ч хэн нэгэн хэрэггүй нөхрийг зүгээр тэжээгээд байхгүй нь гарцаагүй. Тэгэхээр мэргэжил мэдлэгийн хувьд манлайлах чадвартай нь багш болон хөрвөх нь. Үүний цаана практикийн мэдлэгтэй хүмүүс боловсрол орж ирэх хандлага харагдаж байна. Энэ бидний байнга ярьдаг боловсролын чанарыг дээшлүүлэх асуудлын маань үндэс суурь болох юм биш байгаа. Бид чанаргүй олон ёсургуулийг хаая гэж хашгирахдаа сайн. Зүгээр нэг хашгираад бус чанарын хувьд хаагдахаас өөр аргагүй нөхцөл байдал л өөрөө тухайн сургуулийн үүшдийг барих нөхцөл нь биш үү.

Дээд сургуулийн багш магистраас дээш зэрэгтэй байх гэдэг шиг практик амьдралын туршлагатай байх заалт ороод ирвэл бас нэг босгыг нь өндөрсгөж байгаа хэрэг болмоор. Францын Сорбоны их сургуулийн багш нарыг гурван жил ажиллуулаад бодит бизнест ажиллахыг шаарддаг туршлага ч бий. Тэд бодит амьдралд өөринх нь заадаг онол сургаалиуд хэрхэн хэрэгжиж байгааг найман жил орчим туршиж чаталсны дараа эргээд сургуульдаа ажиллах эрхтэй болдог байх жишээтэй. Үүний цаана боловсролын чанар хэмээн бидний ярих дуртай зүйл байгааг хэн хүн хялбархан л хармаар. Үүнийг манай боловсрол хариуцсан төрийн түшээд мэддэг баймаар…

Бид боловсролын чанарыг дээшлүүлэх тухайд ярих дуртай ч дорвитой хийж байгаа ажлаа харуулахыг хүсэхгүй байсаар… Ингэж хэлэхээс өөрөөр хэлэх үг олдсонгүй. Үнэхээр боловсролын салбарыг удирдаж байгаа та бүхэн ул суурьтай бодлого боловсруулж, бодит ажил болгож чадаж байгаа бол түүнийгээ ард түмэндээ хүргэмээр, чадахгүй байгаа бол бас шударгаар хүлээмээр. Түүнийг хийж чадах ухаан төгс хүмүүс манай ард түмний дотор бэлхнээ байгаа гэдэгт жирийн иргэн би итгэл төгс байна. Үнэхээр та бүхнийг амьдралд бодитоор нүүрлэж байгаа боловсролын хомсдлын \чухал шаардлагатай мэргэжилтэн бэлтгэх\ асуудлыг зохицуулж чадахуйц бодлого барьж ажилласан түүхийг өмнөх хорин жилийн түүх өгүүлэхгүй байгааг анхаармаар. Эдийн засгийн хямралын хувьд яах вэ, хэрхэн гэтлэх вэ гэдэг талаас л бид нүүр тулаад ирчихсэний хувьд л сэрж сэргэж энэ асуудлыг хөндөж байгаагаас бус жирийн тайван цагт энэ тухай бодох ч үгүй байсан байх аа.