creativemongolia

Category: Uncategorized

  • XXI ЗУУНЫГ ЭЗЭГНЭХ ТАВИЛАНТАЙ ХОЙЧ ҮЕИЙНХЭНДЭЭ ӨРГӨН БАРИХ САНАМЖ БИЧИГ

    Л. ТҮДЭВ
    XXI ЗУУНЫГ ЭЗЭГНЭХ ТАВИЛАНТАЙ ХОЙЧ ҮЕИЙНХЭНДЭЭ ӨРГӨН БАРИХ САНАМЖ БИЧИГ

    Хоёр дахь мянганы цаг тоолол алслаж гурав дахь мянган эхэлж байгаа энэ цаг үед амьдрал үйлсийнхээ замыг хорьдугаар зуунд туулсан ахмад үеийнхэн бид шинэ зууныг эзэгнэх хувь тавилант хойч үеийнхэндээ:

    – эртний сурвалжит Монгол улсынхаа төрт ёс, түүх соёлын үнэт уламжлалыг нандигнан өвлөж
    – хүмүүнлэг энэрэнгүй, эв найрсаг, шударга үнэнч, төв шулуун, ажилч хичээнгүй, тэсвэр хатуужилтай өвөг дээдсийнхээ ариун ёс журмыг дээдлэн үндэснийхээ эв нэгдлийг эрхэмлэж,
    – мянганы тэртээгээс үүдэлтэй улс Монголынхоо туурга тусгаар байдал бүрэн эрх дарх, байгаль орчныхоо зүй зохицлыг хадгалан хамгаалж нэр төртэй явахын бэлэгтэй ерөөлийг санамж болгон цөөн хэдэн үгээ дуртган толилуулъя.

    … Ахмад үеийн биднийг зууны эхээр төрж мэндлэх цаг дор угтан тоссон эх орон минь 542 мянга гаруйхан буюу одоогийн нийслэл хотын хүн амаас ч цөөн бүлтэй, тэдний талаас илүү хувь нь нийгмийн архаг өвчтэй, зуун хүн дутмын ганц хоёр нь бичиг гадарлах төдий, эрчүүдийн олонхи нь лам хувраг, цөөнх нь нүүдлийн мөр хөөсөн малчин, тарвагачин, гөрөөчин, тахар, зарлага, улаач, сүрэгчин хүмүүс голдсон, найм хүрэхгүй сая малынх нь үлэмж хэсэг нь боом, хамуу, шүлхий мэтийн өвчтэй тийм нэгэн буурайхан айл байлаа. Мөхөж яваа үндэстний дансанд ороод ХХ зууны дунд буюу тавиад жилийн дотор үгүй болох байхаа гэж өрнөдийнхөн нэгэнт онош тавиад ном хэвлэлд биччихсэн тийм л орны иргэд болон бид төржээ.

    Гэвч сэтгэлээр унаж зүтгэлээр мохсонгүй. Учир нь өвөг дээдсийн хүчирхэг явсан үлгэр дууриал, эх орноо гэх халуун сэтгэл, мэргэжил чадвар олохын төлөө цуцалтгүй хийсэн урт аяны маань үр дүнд зорьсондоо хүрч, хүссэнээ сурсан тэр эрдмээрээ цахилгаан гэрэл асааж харанхуйг гийгүүлэн, төмөр утас татаж харилцаа холбоо барьж, уурын тэрэг жолоодон хол замыг хардаг болсон юм. Уурын тэрэг, нисэх онгоц, галт тэрэг, цахилгаан гэрэл, аж үйлдвэр, алсын холбоо, пуужинт зэвсэг гэдэг ололт биднээс өмнө Эх оронд маань байгаагүй билээ. Урьд байгаагүй олон шинэ юмсыг буй болгоход гар бие оролцондоо ахмад үеийнхэн бид тун баяртай явдаг бөгөөд түүнээс хэдэн арав дахин давуу гайхамшгийг бүтээх хойч үеэрээ бахархдаг билээ.

    Бид баян хүчирхэг оронд биш харин баян хүчирхэг явсан орны иргэд болж төрсөндөө, нэгэн цагт дэлхийн дэвжээнд гялалзан мандсан өвөг дээдсийнхээ гал голомтыг сахин үргэлжлүүлэх түүхэн их хувь тавилан аз заяасандаа эр зориг, эрдэм чадал орж, зууныг товчилсон их хурдтайгаар хөгжин дэвшихийг зорьсон. Түүндээ ч хүрч хүн амаа хоёр сая гаруй болтол нь хэд дахин өнөржүүлэн эрүүл энх, саруул сайхан болгож, нийтээрээ бичиг үсэгтэй, Нэгдсэн Үндэсний Байгууллагын гишүүн, сансарт ч иргэнээ нисгэсэн, өрнө дорнын соёлыг ч хослуулан эзэмшсэн орны эзэд боллоо.
    Урган гарах зуунд Монгол эх орон, Монгол түмэн минь тэгш журамт баян хүчирхэг улсын байр сууринд өргөмжлөгдөнө гэдэгт гүн итгэж тэрхүү гайхамшгийг бүтээх хувьтай, ариун үүрэгтэй, хувь заяаны зураг төөрөгтэй хойч үеийнхэндээ хандаж чин сэтгэлийн үг-санамж бичиг юүгээ өргөн барьж байна.
    Нэртэй улсын зүстэй үндэстний угсаа залгах хойч үеийн идэр залуу дүү нар минь болгоон соёрхму!

    #НЭГ. Ачит эхээс төрөхөд ээж минь өлгийднө, энэ бие өсөхөд Эх орон минь өлгий болно. Төрөлх хоёр өлгийнхөө ачийг санаж эртнээс янагш экологич ард түмнийхээ уламжлалт сахил ёсыг дээдлэн, хүн байгалийн зохилдолгоот соёл иргэншлийг төлөвшүүлэхийн тулд байгаль-хүн гэсэн шинэ тогтолцооны уран барилгачдын итгэмжлэлийг та нар гардах буюу!

    #ХОЁР. Эх орны хамгийн эрхэм дээд үнэт баялаг нь болж, эрдэнэт хүний биеийг олсон бүхэн хүмүүнлэг байж, хүн ёсны мэргэн бодлого барьж хүнээ л гэж дээдлэж чадвал хандах зүг аяндаа тодроод ирнэ. Хүнгүй бол Эх орон юуных, Эх оронгүй бол хүн юусан билээ.

    #ГУРАВ. Эрүүл биед саруул ухаан гэдэг үзэлтэй монголчууд эрүүл л байвал юуг ч бүтээж, юунд ч хүрч болно хэмээдэг тул бага залуугаасаа эрүүл чийрэг өсч бойжиж, өөрөө өөрийнхөө эрүүл мэндийн манаанд насан туршид нүд цавчитлгүй зогсдог байх эрүүл энхийн үндэсний хяналтын чухлыг өгүүлэх юун. Эрүүл мэндийг бусдаас зээлдэггүй юм гэдэг.

    #ДӨРӨВ. Эртнээс янагш монголчууд “эрдэмгүй хүн балай” гэж үзэж насны бага, цусны шингэн дээрээ эрдэм сурч авахыг чармайдаг байсан тэр уламжлалыг улам бадрааж төрөл бүрийн эрдэмд нэвтэрч юм юм хийж чаддаг болохыг амьдралынхаа утга учир болгому. Мөнгө зээлэхээс эрдэм зээлдэх нь дээр!

    #ТАВ. Эрх чөлөө гэдэг зөвхөн хувь хүнд хамаатай богино жолоотой зүйл биш, харин ард түмний үеэс үе дамжин ирсэн амин хэрэгцээ мөн тул өөрөө ч эрх чөлөөтэй, эх орон, ард түмнээ ч эрх чөлөөтэй, туурга тусгаар тулга дархан байлгаж, нэгэнт олсон эрх чөлөөгөө ёс төртэй эдэлж чаддаг байваас энэ яваа насны тань хэрэг зориг бүтмой.

    #ЗУРГАА. Эд хөрөнгөгүй хүнийг монголчууд гуйлгачин гэдэггүй. Харин эд хөрөнгө бүтээх ажил хөдөлмөр хийж чаддаггүй, хийж сурахыг шамддаггүй залхуу хүнийг л гуйрамч гэж жигшдэг байсныг санаж бүх баялгийн түлхүүр, сайн сайхны эх сурвалж нь хөдөлмөр гэдгийг сайн ухаарч үргэлж мөрдөж явах нь залуу хүн болгоны нийтлэг ижил шинж болтугай.

    #ДОЛОО. Мөнх хөх тэнгэрийг эцгээ, хөрст бор дэлхийг эхээ гэдэг монгол хүний итгэл бишрэлийн суурь болсон газар бол хоёр хөлөөс тулж, хорвоод хүн шиг явахын цорны ганц баталгаа тул анхдагч шүтээн тань газар болтугай! Хайрлаж яв! Ойчвоос газраа тулж босдог билээ. Босохооргүй ойчвоос газартаа тэврүүлэн шингэдэг буюу.

    #НАЙМ. Эргэлдэж байдаг орчлон бөөрөнхий учир цагийн салхи болчимгүй хүний хорвоо үе үе хувьсамтгайг бодож өөр хоорондоо, өрх гэр дотроо, өнөр олон дундаа эв эеийг хичээвээс ороо бусгаа цагийн ямар ч гамшгийг давж чадахын тул “эвт шаазгай буга барьдгийн” үлгэрийг үрээс үрдээ уламжлаарай даа.

    #ЕС. Дэлхийн олон улс орон хурц зэвсэг, хурдан буу, хорт бодис, тэсрэх бөмбөгнийхөө ихээр биш, харилцан ойлголцож, хүчирхийлэл дарангуйллыг ардчилсан шударга ёсоор солих үйлсэд НҮБ-ын ивээл доор идэвхийлэн ажиллаж нийтийн үйлсэд оруулсан хувь нэмрээ зузаатгаж, үндэсний аюулгүй байдлыг баталгаажуулах гол зэвсэг нь оюуны чадавхи, ухаан санаа, зөвшилцөл, эв нэгдэл, найдвартай түншлэлийн бодлого гэдгийг чанд барьж явагтун!

    #АРАВ. Өмнө дурдсан есөн зүйлийг тухайлбал эрүүл энх, эрх чөлөө, эдийн засаг, эрдэм боловсрол, эв нэгдэл, эх орон, газар шороо, аюулгүй байдлаа тус бүрийг нь дархлаажуулалттай болгох бодлого барьваас дархлалын олдмол хомсдол байтугай төрөлхийн хомсдол ч үл тохиолдох буюу.

    #АРВАН НЭГ. Монгол хүний үнэнч шударга нь мянган жилийн тэртэйгээс түмэнд илэрхий болсон бөгөөд эзнээсээ урваж шарвагчдыг өчиггүй шийтгэдэг төрийн уламжлалыг санаж шударга ёс, үнэнч чанарыг эрхэмлэн хуулийг дээдэлтүгэй.

    #АРВАН ХОЁР. Монголын буян хишиг нь таван хошуу малдаа байсаар ирснийг үл огоорон амны хишиг тогтохын үндэс мал сүргээ, түүнийг өсгөн тойлогч малчин олноо төрийнхөө ивээлд байлгаж малчин удмаа таслахгүйг хичээн нүүдлийн болон суурин соёл иргэншлийг зохистой зөв хослуулан хөгжүүлтүгэй.

    #АРВАН ГУРАВ. Цаг бол үнэмлэхүй дээд засаглал, цагийг хожих нь баялгийг арвижуулах дээд арга, цаглашгүй үнэт зүйлсийг бүтээх боломж гэдгийг бидний ахмад үе бас ч дутуу ухаарч явсныг гүйцээж, цагийн жамыг туйлын ухаалаг эзэгнэх буйзаа.

    #АРВАН ДӨРӨВ. Бусдын эрхшээлд амархан орох үл үзэгдэх цалам бол өр
    зээл бөгөөд “өргүй бол баян” гэдэг өвөг дээдсийн аман хуулийг умартахгүй явж гадаад дотоод өр зээлийн дөнгөнөөс үүрд чөлөөтэй шинэ үе төлөвшүүлэхийн төлөө ухаан санаа, самбаа зориг, мэдлэг боловсролоороо бусдын царай харахааргүй болцгоохыг хичээгээрэй!

    #АРВАН ТАВ. Ном эрдэм “А” үсгээр эхэлэг боловч “А” үсгээр эхэлсэн нэртэй гурван аюул буйг өглөө бүр бие биендээ сануулж байгтун! Тэр гурван чимээгүй гэтэн хорлогч бол “архи”, “авлига”, “аборт” (үр хөндөлт) юм. Буун дуу гаргахгүйгээр үндэстнийг хөнөөх эдгээр заналт аюулаас хойч үе жигшдэг байхыг бид хүсч байнам. Сайн нөхдийн тусламжтайгаар эрийн зориг, идрийн жавхаагаар харийн түрэмгийлэгчдээс хамгаалж, энхийн манаанд өчнөөн жил зүүрмэглэхгүй зогсож туурга тусгаар, тулга дархан авч үлдсэн Эх орон юм шүү! Бидний үе гэнэ алдаж тэдгээрийг бүрэн сэрэмжилж чадаагүй бол гэмээ наманчилж байна. Бидний үеийнхний ухвар мөчдийн бусад гэмийг ч үл давтахын сургамж болготугай!

    Монгол түмний хойчийг залгах шинэ зууны бум буман хөвгүүд, охид минь ээ!
    Бидний энэ бодол, санамж цагийн эрхээр хуучирна гэдгийг мэдэж байвч XX зууны өвөг дээдсийнхээ бодол санаа ямархуу юманд зовж байсныг Та бүхэн эргэн дурсаж эргэцүүлэн бодох буйзаа гэсэн сэтгэлээр үүнийг толилуулбай.
    Уужим аугаа сэтгэлд тань дундуур санагдваас улам цааш нь учиг сунган биднийхээ эгэл богино санааг баяжуулаарай!
    Бидэнд гагцхүү Та нараас өөр өв залгамжлагч байхгүйн учир ингэж итгэмжлэн захивай!

    2000 он

    Лодонгийн ТҮДЭВ

  • Алтан дээд гэрИЭ- Төрт Улс орны хөгжлийн гүн ухаан

    Судлаач миний бие хоёр жилийн өмнөөс Хөх Монголын сор болсон Соркуктай цэцэн хатны айлдвар болох Журнайн Нүрзэд агсны “Алтан дээд гэрээ” номыг судлах болсон юм. Монголын эзэнт гүрнийг цогцлоон байгуулсан Их эзэн Чингис хааны отгон хүү Толуй эзний гал голомтыг манасан Соркуктай цэцэн хатан өөрийн хуу Мөнхийг 1251 онд Их Монголын хаан ширээнд залах ёслол дээр “Хаантан минь одоо та яах ёстой билээ” гээд:

    1. Нүүхүйн ухаанаар засаг барихыг мэдэх уу?
    2. Наран мэт ээж, аадар мэт мохоож чадах уу?
    З. Иргэн булхайн дурыг татаж Газар, Өтүгэ, Аадар, Наран, Хөх Монгол богд таван төгс эрдэнээр сууж сэрэх уу?
    4. Хорин нэгэн шинж төгс хаан эрдэнээр сууж сэрэх уу? хэмээн асууж тэртээ нэгэн цагт Өгөөдэй хааны хатан Дөргөнэ Арабын Аламат Исламанд өгч харьд цөлсөн Монголчуудын төр жолоодох ухааны охь болсон “Алтан дээд үнэний хэлмэл”, “Хөх үнэний хэлмэл”, “Зөв хөгжил бүтээх үнэний хэлмэл”-ийг билгээрээ нэгэн цогц болгож “Алтан дээд гэрээ”-г бичиж мартахын үүдийг үүрд хааж Мөнх хаанд гардуулсан билээ.

    Энэхүү ухаант хатан одоогоос 800 жилийн тэртээ өнөөгийн Монголчуудын дүр төрхийг нүдээр харсан мэт, бидний дунд одоо ч амьдарч байгаа мэт тод томруун дүрслэн харуулсан байна.

    Одоо яг энэ цаг дор тэнгэрийн хөх тамгатай монгол хун бур:
    1. Амийг өгсөн эх орноо;
    2. Өвөг дээдсийн цусаар гагнагдсан газар шороогоо;
    З. Монгол улсын өнө мөнх оршихуйн үндэс, иш, цоморлиг болсон ард түмнээ өмөөрөн босоо зогс! хэмээн сургажээ.
    .
    Хөх өвөг дээдсийн гүн ухаан юутай гайхалтай, юутай шимтэй, юутай сургаальтай билээ. Соркуктай цэцэн хатны хөх Монгол үрсдээ өвөг дээдсээс уламжлуулан дамжуулж үлдээсэн “Алтан дээд гэрээ”нь Монголчуудын тэнгэр ухаан, гүн ухааны сүмбэр оргил юм. “Алтан дээд гэрээ” нь жирийн уншигчид ойлгоход туйлын төвөгтэй бөгөөд ярвигтай. Тийм учраас уншигчдад зориулж номын “Нийгэмээр гутаагдагсадад хэлэх үг” хэмээх бүлгээс хэсэгчилэн авч, уншихад аль болох ойлгомжтой, энгийн үгээр уншигч олон түмэнд хүргэхийг хичээлээ.

    Аливаа мэдлэг энгийнээс нарийн, багаас их руу тэмүүлдэг нь зүй тогтол болохоор уншигч олон түмнийг “Алтан дээд гэрээ”-нд шимтүүлэх зорилгоор энгийн ойлгомжтой үгээр илэрхийлэхийг хичээж айлдварын хэсгээс толилуулж буйг шүүмжлэгч, судлаач нар ойлгоно биз ээ. Эдийн засгийн ухааны доктор, судлаач Н. Чулуунбаатар

    Ир нь мохсон иргэний нийгмийн арван зургаан гэм

    Алтан дээд гэрээг үл мөрдөхүйд үүсэх дарангуйлагчдын арван зургаан нийтийн гэм буй.
    Тачир тасартал тамладаг таван гэм байдгийг мэдэж улсаа өмөөрөн босоо зогстугай!
    Шорондож, цагдаж, согтууруулж, галзууруулж, ядууруулж таван янзаар тамлахыг хорьтугай!
    Монгол ухамсрыг гул болгож, долоон янзаар доройтуулж хорлож магад
    Мунхагжуулж, ангижруулж, үжрээж, хөгжүүлж, гуйлгаж, бэлнийг өгч, залхууруулж доройтуулж
    Иргүний боловсролыг долоон гэмээр гутааж Ир нь мохсон иргэн болгоно.
    Өрсөлдүүлж, дайжуулж, хоосруулж, даяаршуулж хамтын хариуцлагыг үхүүлж
    Өөртөө эзэн байх эрхийг нь булааж, булай хүн өөдгүйн боол болгож булхайн идэш болгоно.
    Мэддэгийгээ булаацалдаж, булаацалдахын тулд мэдэж бусдыг хохироон цадаж
    Цадаж аваад бодно гэвч цадчихваас мартаж, булаан цадах мунхагийг мөрөөдөн
    Мэдэхгүйгээ хорлож, хорлох гэж хайж олдог, мэдвэл зохихуй хэмээх юу ч үгүй гул болсон
    Мунхаглалаас мунхаглал руу тэмүүлэгч дарангуйлагчид чамд заналтай байна. Тэд бол гайт хүн.
    Булаалгаж, хохирч, цуглуулж мэргэшвээс булай хүн. Тэд бол бусдаас аюултай хар хүн
    Булааж, хохироож, бусдаар цуглуулуулж мэргэшвээс булхай хүн. Тэд бол өслөх аюултай улаан хүн
    Булаацалдуулж, мохоож мэргэшвээс боулигай хүн. Тэд бол тархийг угаагч шар хүн.
    Улаан, шар, хар тураалын гурван голомтоор улсыг хорлогч хий өмөн хүн бас буй. Тэд бол хий үймээн дэгдээгч хүн
    Зовлонгийн чанга бүгдийг жаргалаар сэтгүүлж, шунаж, эрх мэдлийг хулгайлан
    Тарчигийг мөлжиж, баяжиж ядуусын орлогыг чинээлэг рүү гулсуулан хувааж аваад
    Өвгөдийн өв, нүүдлийн соёлыг мангас мэт зажилж, сэг зэм болгож гишгээд
    Монголчуудыг хүн гөрөөс мэт болгож Ирийг нь мохоон, гэгээн засгийг нь сүйтгэж
    Таван тахлаар тамлаж, долоон доороор доройтуулж, дөрвөн янзаар хамтын хариуцлагыг үхүүлж
    Толгой дээр чинь олбог засаж, тархийг чинь хоосруулна.
    Минж мэтийн амнаас арай ядан мултрахад мангасын ам чамайг бэлэн тосож байдаг.
    Тамлаж, доройтуулж, үхүүлдэг арван зургаан гэмийг чамаар үйлдүүлэн мохооно.
    Ир нь мохож, тархи нь турагсад хүй элгээрээ хөнөөл тараалгуулж хүн гөрөөс мэт устгах
    Нялуун, шулуун, халуун дайныг чамд зарлаж, морьтой, нохойтой чинь Ир нь мохсон иргэн болгоно.
    Уул бие чинь хэрээ, хулт цатгахад зориулагдах цагт ч Алтан дээд гэрээг хүсвээс хөх Монгол бадарна.
    Тэсэж магад гарах чадвар болох Ирийг Алтан дээд гэрээ хурцална
    Ард түмний Ир нь амьдрахуй бөгөөд түүнийг Алтан дээд гэрээг хэрэгжүүлэгч Их засаг ирлэнэ
    Иргэний Ир нь хөх Монгол ухамсар, Эр нь эзэн-Чингис хааны долоон дээд эцгийн Өв их ухаан, Тархи нь Тэнгэр ухаан билээ.

    Тамлах таван гэм

    1. Хөх Монголыг шоронгоор тамлах гэм
    Үхэл, доройтол, тамлал, шорон нь гэмээс амин эхтэй.
    Олз баялагыг нь дарангуйлагчид чинээлэг рүү гулсуулж гэмийг үйлдүүлж, шоронд зэм өгч
    Олхиотой бүгдийн Ирийг мохоож, оюун ухааныг хоосруулж, Эрийг үхүүлж, төрийг тараана.
    Хөх Монгол ухамсарыг халж, хамтын хариуцлагын сэтгэхүйг хоослоно

    2. Хөх Монголыг цагдахуйгаар тамлах гэм
    Үхэл, доройтол, тамлал, цагдахуй нъ гэмээс амин эхтэй
    Хамтын хариуцлагын сэтгэхүйг сэг болгож тархийг үнэгүйжүүлээд, гэмээс хамгаалах нэрээр
    Дарангуйлагчид олз, баялагийг чинь тархийг хоослогч булхай руу гулсуулан төлбөр авч шүдийг чинь мөлжөөд
    Өөртөө эзэн байх боломжийг чинь цагдахуйгаар сольж мунхагжуулж бас мохооно
    Булхай нар Алтан дээд гэрээг зөрчиж цагдахуй хэмээх гэмийг завшина.

    З. Хөх Монголыг согтууруулж, тамлах гэм
    Үхэл, доройтол, тамлал согтууруулах нь гэмээс амин эхтэй
    Эрүүл тархи эвдэрдэггүйг мэдсэн булхай нар сархадыг дээдэлж, согтууруулах болно
    Солиорлыг чинь завшиж, олз баялагыг чинь булхай руу гулсуулан хулгайлж завшаад
    Өөртөө эзэн байх Эрийг үхүүлж, Ирийг мохоож Алтан дээд гэрээг зөрчинө.

    4. Хөх Монголыг галзууруулан тамлах гэм
    Үхэл, доройтол, тамлал, галзууруулах нь гэмээс амин эхтэй.
    Галдан түйвээхээс өөр мэдэх юмгүй болтол нь оюун ухааныг тураагч булхай нар чамд өслөхийн цагт
    Ахуй биеийг чинь тарааж, амин эх, сүүн эх, эрчим эх гурвыгг чинь булхай руу гулсуулна.
    Аливаа бодит чанарыг хортой хоосон чанараар тэнцүүлэн олз баялагийг чинь дээрэмдэн завшиж
    Мунхаглалыг үнэд оруулж, үндэсний дархлааг галзууруулан Алтан дээд гэрээг зөрчиж
    Үр төлийг таслагч хоосон чанараар орон зайг дүүргэж, хэвтэж байгаад цадахыг хүсүүлж
    Хөх Монгол ухамсар, хамтын хариуцлагын сэтгэхүй, ахуй биеийг алж галзууруулна.

    5. Хөх Монголыг ядуурлаар тамлах гэм
    Үхэл, доройтол, тамлал ядуурал нь гэмээс амин эхтэй
    Өлссөн гэдэс бодохын өмнө цадахыг хүсүүлдэгийг мэдсэн булхай өслөхдөө
    Аливаа баялагийг сорон ядуурлыг үүсгэж Алтан дээд гэрээг зөрчих болно.
    Алтан улсад байсан ийм булхайг ухаант хаан Амбагай сөрөн тэмцэж бодохдоо
    “Тумбао” нэртэй зоосон мөнгө хийж ядууст өгч мал ахуйтай болгож өмөөрсөн гэнэ.
    Уйгар оронд дарангуйлагчид ядуусын орлогыг хулгайч руу гулгуулж хуваан идэхийг
    Чингис хаан мэдээд “Тэн их” нэртэй зоосон мөнгө хийж үгээгүй, тарчиг ядууст өгсөн
    Чингис хааны мэх ойчсоныг мэдсэн булхай нар омогшиж өөртөө найдаад
    Булхай руу орлогыг гулгуулж хулгайлан ядууруулж өлсгөөд,
    Ядуусыг цадахын тулд насаа бардаг болгож
    Алтан дээд гэрээг ядууруулахаар зөрчинө.

    _______________________________________________

    Толуйн хатан Сорхогтани цэцэн хатан төрийг жолоодох, төрөөр иргүнийг бадраах, сургааль айлдварын цогц болсон гурван алдарт ном, айлдвар сургаалийг бүтээх үйл хэрэгт эрдэм ухаанаараа шалгарч оролцсон ба эдгээр номнуудын гол утга санаа амин чанаруудыг нэгтгэн зангидаж одоо таньд өргөн барьж байгаа “Хөх Монголыг төрөөр бадраах хутагтай НЭҮРИТ засаг-ийн алтан дээд үнэний аялгуу” хэмээх алдарт айлдвар сургаалийг бүтээснээ хүү Мөнхийгөө их хаан ор суух төрийн ёслол дээр түмэн олны өмнө айлдсан ажээ. Номын 2700-гаад мөр шүлэгт ямар их мэдээлэл, утга санаа агуулагдан байгааг тодорхойлж тооцоолж барахгүй. Энд агуу их Монгол улсыг хэрхэн яаж байгуулсан, ямар зовлон бэрхшээлийг туулсан, гадаад дотоод дайсагналаас хэрхэн сэргийлж хамгаалах, төр, гэр, иргүнийг ямар аргаар засан жолоодож удирдах зэрэг үлэмж нарийн арга замыг номлон айлдсан байдаг нь төр, иргүний нийхэмийн хямрал хомсдолтой эдүгээ цаг үед их ач холбогдолтой, сургамжтай, санамж сэрэмж авах сургаалиар дүүрэн юм.

  • Гомбосэдийн ЕРӨӨЛТ- Гутлын мастер, World Championships in Shoemaking тэргүүн шагналт

    Гутлын үе дамжсан мастер урлааач, Дэлхийн аваргын “WORLD CHAMPIONSHIPS IN SHOEMAKING 2018 ”тэмцээний, Сонгодог төрлийн тэргүүн шагналт.

     Үе дамжсан гутлын мастер. ЗХУ-д Хэвлүүрийн зохион бүтээгч зураач дизайнер мэргэжлээр дүүргэсэн. Мэргэжлээрээ Лондонд ажиллаж байсан.

    “euGo since 1934” гэдэг ч их учиртай. Миний өвөөгийн 1934 онд хэрэглэж байсан дээр үеийн Зингэр оёдлын машин, багаж, төхөөрөмж одоог хүртэл надад байдаг. Зарим багажууд бол маш эртнийх, би одоог хүртэл хэрэглэсээр байгаа. Тэмцээнийхээ гутлыг ч тэдгээр багажаар хийсэн. Өвөө маань Маршал Чойбалсан, Оросын сургагч нарын гутлыг хийдэг гуталчин хүн байсан. Цэдэнбал даргын гутлыг ч бас хийж байсан түүхтэй. Тэгэхээр энэ бол үүх түүх. Өвөөгийн маань хийж байсан арга барил, нарийн технологи, өвөрмөц зүйлс надад өв дамжин уламжлагдан ирсэн. Иймд бид ч мөн удам дагасан урлаачид гэдгээ харуулахаар танилцуулга видео бэлдэж зохион байгуулагчид руу явуулсан. Танилцуулгадаа монголчууд эртнээс өөрсдөө гутлаа урлаж ирсэн уламжлалтай, түүх соёлтой ард түмэн гэдгээ харуулахыг хичээсэн.

    ЗХУ-д хэвлүүрийн зохион бүтээгч зураач дизайнер мэргэжлээр дүүргэсэн, Д.Ариунхүүд 1989 онд хадаг барьж шавь орж байлаа. Түүнд хэвлүүрийн зохион бүтээгч Ганбаатар, Намсрай нараас дамжиж ирсэн ширээ байсан бөгөөд маш энгийн мөртлөө эргономик сайтай ширээ байсан юм.Тухайн үедээ ийм ширээ хийнэ дээ гэж бодоод дараа нь Англиас англичуудын санааг нэмж зохиогоод 28 жилийн дараа долоо хоногт л хийсэн.

    Eugo.G – The Bespoke Shoemaker

    Mr. Yeruult Gombosed has created bespoke shoes ranging from the classic Oxford to the most eccentric of styles, for over twenty years. He first learned the meticulous stages of shoemaking at a young age from his grandfather, a master shoemaker since 1934, in Ulaanbaatar, Mongolia.Yeruult’s passion for shoes flourished during his time in London, where he was able to explore different roles and paths within his career from designing high-fashion footwear to creating special orthotics . He refined his style and skills whilst working and collaborating with British master shoemakers. Mr. Yeruult returned to Mongolia to run the family business, honouring the shoemaking traditions passed down from his grandfather to create beautifully eloquent bespoke shoes for every need. Since its establishment in 1934, euGo Shoes has formed a firm reputation in Mongolia as the finest shoemakers. Mr. Yeruult was presented with the prestigious state award of Honourable Craftsman and Designer in 2009. To this day, the business is owned and managed by the founding family and is entering its third generation. Mr. Yeruult currently works between his workshops in San Francisco and Ulaanbaatar.

    Ярилцлага бүтэн унших

  • MSM BetaStar компанийн хамт олонд Багийн ажил& Багийн тоглолт сургалт

    MSM BetaStar компанийн хамт олонд Багийн ажил& Багийн тоглолт сургалтыг цувралаар зохион байгууллаа.

  • САРЛАГ ШАР ТОС- Global Nomadic Products LLC

    Сарлагийн нутаг болох Архангай аймагт Сарлаг шар тосоо үйлдвэрлэн дотоодын болон олон улсын зах зээлд импортлон ажиллаж байна. Шар тос нь дархлааг төгс дэмжигч бүтээгдэхүүн. 

     МОНГОЛЫН ДЭЛХИЙН НОМЕР НЭГ -ЭРҮҮЛ ХҮНС

    Сарлаг үхэр нь Монгол улсын Алтай, Хангай, Хөвсгөлийн нуруудын далайн төвшнөөс 2000 метрээс дээш өндөрлөг бүс нутагт бэлчээрлэдэг. Сарлаг нь хүйтэнд тэсвэртэй, онгон зэрлэг байгальд бэлчээрлэн 80 гаруй нэр төрлийн өвс ургамлаар хооллодог. Байгалийн өвс ургамлын 50 хүртлэх хувь нь эмийн ургамал гэдэг.

    Өнөөдөр дэлхийд Монгол улс, БНХАУ (Өвөр Монгол, Төвд) гэсэн 2 улс нийт 20 орчим сая толгой сарлаг үхэртэй. Энэ нь дэлхий дээр байгаа нийт үхрийн ердөө 1.5 хувь юм. Нөгөө талаас сарлагын үнээнээс өдөрт 2 удаагийн саалтаар дунджаар нийт 2.5 литр сүү гардаг ба 1 тонн сарлагийн сүүнээс 40 орчим килограмм шар тос үйлдвэрлэдэг.

    Иймд сарлагын шар тос нь 100 хувь органик, өвөрмөц, ховор, үнэ цэнэтэй бүтээгдэхүүн юм.

    Global Nomadic Product LLC processes yak milk and produces ghee in a factory that meets international quality standards. Today, there are about 15 million yaks in Mongolia and China (Inner Mongolia and Tibet), which is only 1.5 percent of the world’s total cattle.
    Mongolian yaks are found in mountainous areas at altitudes above 2,000 meters above sea level in Altai, Khangai, Arkhangai, Uvurkhangai, Bayankhongor, and Khuvsgul.
    The yak is cold-tolerant and grazes in the wilderness and feeds on more than 200 species of plants. Studies have shown that about 50 percent of natural grasses are medicinal plants. Therefore, ghee made from yak milk is very organic and MONGOLIA’S WORLD’S NUMBER

    https://www.facebook.com/GNPfoodsMongolia

  • Халтарын ХАДХҮҮ- Шаазан урлалын мастер

    Шаазан урлалын нэрт мастер. Монголын үндэсний онцлогтой Шаазан урлалын хөгжлийн шинэ түүхийг эхлүүлсэн урлаач. Түүний бүтээлүүд Монголд төдийгүй олон улсад үнэлэгддэг.

    Хувь хүн аливаа нэг зүйлийг бүтээх гэж төрсөн байдаг. Уг үйл нь агуу байх ёстой гэдэг бол өнөөгийн соёл болоод иргэншлийн нөхцөлд хэдийн зөвшөөрөгдсөн зүйлсийн нэг билээ. Тиймдээ ч бид уран бүтээлчдийн тухай зайлшгүй ярьж, бичиж байх шаардлагатай тулгарна. Үүнтэй эвлэрэх бүрийд бийрлэж болмоор сэтгэгчид бидний дунд өдөр бүр чимээгүйхэн хөдөлмөрлөж явдаг нь олзуурхууштай хэрэг.

    Халтарын Хадхүү. Түүн рүү очих зам энгийн мэт боловч өдөр тутам нүдний өмнүүр эрээлжлэн өнгөрдөг хотын үймээнт хөдөлгөөнөөр дүүрэн. Нийслэлийн өргөн чөлөөнөөс гарч анир гүмхэн тал нутгийг зорих шаардлага үгүй. Учир нь монгол шаазан урлаач маань чимээ шуугиант их хотын нэгэн авсаархан өрөөний буланд шинэхэн гаргах гэж буй үзэсгэлэнгийнхээ баримлуудыг урлан намуухнаар инээмсэглэж суух амуй.

    Дүрслэх урлагийн дунд сургуулийг 1991 онд керамик, ваар урлалын чиглэлээр төгссөнөөс хойш өнөөдрииг хүртэл тасралтгүй бүтээлээ туурвиж буй уран бүтээлч бол Х.Хадхүү юм. Түүний шаазан урлалууд нь Монголын дүрслэх урлагт шаазангийн урлагийн шинэ төрөл сэргэн мандсаныг харуулаад зогсохгүй дэлхийн хэмжээнд үнэлэгдэх бүтээл төрсний илрэл болдог билээ. Харин дээр дурдсан сургуулийнхаа босгоор 15 настайдаа алхаж орсон байдаг. Үүнээс үзэхэд түүнд төрөлхийн уран бүтээлчийн зөн совин, анхнаасаа бидний араншин, сэтгэл зүрхэнд өгөгдчихсөн бүтээлч чанар оршин байсан нь илэрхий.

    Тэрбээр “Хуучин социализмын үед зөвхөн олон нийтэд зориулан өргөн хэрэглээний шаазан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг байсан бөгөөд тансаг зэрэглэлийн урлагийн бүтээл бүтээх технологи байхгүйн улмаас орхигдсон байсныг орчин үеийн шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн үр дүнд маш нарийн ур хийцтэй шаазанг хийх боломжтой болсон” хэмээн ярьж байв.

    Х.Хадхүү нь гангар шаазангаар аяга, таваг, айрагны хул хийхээс гадна Өндөр гэгээн Занабазарын дүр бүхий шаазан баримал, Ногоон дарь эх бурхан, Чингис хааны хөрөг зурагтай ваар гээд олон нарийн ур хийц бүхий бүтээлийг урлаж, түүгээрээ өөрийн бие даасан үзэсгэлэнг эх орондоо хэд хэд гаргаад амжсан билээ. Жишээ нь түүнд хэдэн мянган долларын үнэтэй Занабазар хийцийг шаанзангаар хэрхэн урлаж болохыг харуулсан баримлууд бий. Мөн монголчуудын ахуй амьдрал, урлаг, ёс заншил зэргийг тодорхой цаг хугацааны агшинд хөдлөшгүйгээр барьж үзүүлсэн бүтээлүүд нь өндрөөр үнэлэгддэг байна. Тэр дундаа ардын бүжигчид, дуучид болон хөгжимчдийг дүрсэлсэн цуврал бүтээлүүд нь аялагч жуулчдын сонирхлыг ихээхэн татдаг гэнэ.

    Мэдээж шаазангийн үйлдвэрт хэдэн мянган бүтээл өдөр бүр гардаг. Харин Х.Хадхүүгийн бүтээл уран нарийн хийц болоод чанараараа ялгардаг. Тэрээр Монгол шавраар бүтээл хийхээс гадна Герман, Англиас тусгай бодис авч, шавартайгаа холиод гурил шиг маш нарийн “наанги” буюу олон улсын хэллэгээр “каолин” шороо гаргаж уран баримлын чиглэлийн жинхэнэ гоё шаазан гаргаж авдаг ажээ.

    Түүний “Монгол шаазангийн гайхамшиг” үзэсгэлэнг Оросын “asia.ru” сайтынхан ирж сурвалжилсан бөгөөд “Монголд шаазан урлал дахин сэргэлээ” хэмээн мэдээллэж байсан юм.  

    Дэлхийн улс орнууд шаазангаар өөрийн түүх соёл, ёс заншлаа шингээсэн байдаг. Хятад шаазанг харсан хэн ч энэ бол хятад соёл мөн байна гэж мэддэг. Хятад хүний философи, аж амьдралын бүх зүйлийг шингээсэн байдгийг бид мэднэ. Оросын шаазан ч мөн адил. Үүнтэй адил Монгол Улс түүх, соёл, монгол хүний философийг дэлхий нийтэд шаазангаар дамжуулан таниулах чухал ач холбогдол байгааг Х.Хадхүү хамгийн түрүүнд ойлгож, таньсан уран бүтээлч юм.

    БҮТЭЭЛЧ

    Шаазан эдлэл гэдэг ур ухаан, цаг хугацааны урт болоод тэсвэр тэвчээрийн үр дүнд бий болдог нарийн төвөгтэй урлагийн бүтээл. Олон зуунд дурсагдан үлдэх учиртай ганц шавар ваарыг бүтээх явцад жижигхэн буруу үйлдэл гаргахын төдийд л өнөөх урлагийн бүтээл хэнд ч хэрэггүй шаврын өчүүхэн хэлтэрхий болж үлдэнэ. Үнэ цэнэ нь ийм л уйгагүй хөдөлмөр, нарийн ур ухааныг дотроо агуулж байдаг учир шаазан урлал өнөөдөр ч хэрэгцээ өндөртэй байдаг билээ. Гэвч нэг л төрөл зүйлийн утга санаа агуулсан, сувенир болгон тавьж гэрээ гоёчлох хэрэглээний бүтээл туурвих нь уран бүтээлчийн хувьд байж боломгүй үйлдэл. Тиймээс Х.Хадхүү өөрийн шаазан урлалын бүтээлүүдэд Занабазар хийцийг нэвтрүүлж эхэлсэн юм.

    Бүтээлүүд дунд нь “21 дарь эх”, “Өндөр гэгээний таван дүр” зэрэг олон баримлууд бий. Занабазар хийцийг шаазангаар урлаж хүмүүст хүргэнэ гэдэг маш их судалгаа, хөдөлмөр шаардсан ажил. Мэдээж бүтээгч маань технологи болоод өнгө бэлгэдлийнх нь талаас шаазангаар урлах боломжтой гэж үзсэн болов уу.

    “Занабазарын хийцэд ямар ч залгаас ороогүй гэж ярьдаг. Гэвч үнэндээ залгаас орсон байдаг байхгүй юу. Зарим хүмүүс  ингэж хэлэхээр дургүйлхдэг л дээ. Ямар материалаар яаж цутгадгийг өөрийн биеэр туршиж байж л мэдэж авна. Хамгийн гол нь тэр залгаасыг огт мэдэгдүүлэхгүйгээр хийдэгт л гол учир бий. Шаазан дээр ч гэсэн залгаас нь харагдахгүй. Тиймээс Өндөр гэгээний хийцээр бүтээхийн тулд түүнийг эхлээд гайхалтай сайхан хуулбарладаг байх ёстой” хэмээн Х.Хадхүү ярьж байв.

    Мэдээж хүнд металаар бүтээсэн Занабазарын бүтээлүүд дэлхийд гайхагддаг. Тэгвэл шаазан нь маш уян зөөлөн элемент учир Занабазар хийцийг шаазанд нэвтрүүлж урлахад илүү гоёмсог харагддаг байна.

    БҮТЭЭЛЧИЙН ЭРЭЛ

    1993 онд сургуулиа төгсөх үед Х.Хадхүү дипломын ажлаа “Шүхэрч Буниа” сэдэвтэй бүтээлээр онц хамгаалжээ. Ийнхүү аж төрөхүйд хөл тавих болсон тэрээр цаашид шаазан урлалын чиглэлээр бүтээл туурвихаар нэгэнт шийджээ. Гэвч тухайн цаг үеийн нийгэм ороо бусгаа, үйлдвэрүүд хангамжийн хүнд нөхцөлд байсан учир шаазангийн үйлдвэрт ажиллах боломжгүй болсон байна.

    Харин Х.Хадхүү энэ завсарт дан ганц шаазангийн үйлдвэрт олж авахгүй боловсролыг өөртөө бий болгожээ. Мэдээж ажил олдоогүй ч нөхцөл байдалд гутранги сэтгэлээр хандаагүй бөгөөд өөрөө бие даан уран бүтээл туурвих болсон байна. Тэрээр керамикийн баримал, металл цутгуур, уран зураг гээд бүхий л төрлөөр ажиллаж, өөрт байх ёстой чадваруудыг хөгжүүлжээ. Ингэж явсаар өнөөдөртэй золгосон шаазан урлаач маань энэ урлалыг дэлхийн хэмжээнд таниулах хүсэл өвөртөлж, эхний алхмуудаа хэдийн хийчихсэн яваа билээ.

    Тэрээр уран зураг, метал зутгуур, сийлбэрийн ажлыг хүртэл мэргэжил болгон хичээллэж байсан нь өндөр чанартайгаар урласан шаазан эдлэлүүдээс нь харагддаг. Мэдээж дүрслэх урлагийн олон чадвар Х.Хадхүүд байх шаардлагатай. Уран зургийн аргыг нэлээдгүй өндөр түвшинд эзэмшсэн байдал нь түүний Сүхбаатар, Цэдэнбал, Чингис хаан зэрэг эрхмийн хөрөг бүхий шаазан ваарнуудаас тодорхой харагддаг. Бүтээл бүрт нь туссан өнгө будгийн сонголт, хээ угалз, сийлбэрлэх уран чадвар зэрэг нь тухайн бүтээлчийн зураг зурах авьяасын тодотгол болон оршиж байна.

    Уран бүтээлчийн эрэл хайгуулаас гадна энэхүү үгийг шууд утгатай нь холбогдуулан авч үзэж болмоор нэг зүйл бий. Учир нь Х.Хадхүүгийн дипломын сэдвээ амжилттай хамгаалсан “Шүхэрч Буниа” баримал сургуулийн фондноос алга болж байжээ. Гэтэл нэгэн хүн айлд байгааг нь мэдээд түүнд хэлж. Ийнхүү тэрээр өөрийнхөө бүтээлийг 250 мянган төгрөгөөр худалдан авсан гэдэг. Хүн бүрийн амжилтанд эхлэл гэж бий. Тэрхүү эхлэлийг хадгалсан нандин дурсамж бүхий үнэт зүйлсийг ойлгож таньсан уран бүтээлчийн бүтээх үйл явц, эрэл хайгуулд харин төгсгөл гэж үгүй билээ.

    ЭЦЭСЛЭЛ ҮГҮЙ

    Шинэ оны эхний сар дуусаагүй энэ цаг дор Х.Хадхүү шинэхэн уран бүтээлийн үзэсгэлэнгээ “Хийморь” нэртэйгээр “Үндэсний түүхийн музей”-д гаргалаа. Тухайн үзэсгэлэнд тавигдсан бүтээл болгоноос уламжлалт ёс заншил, түүхийн уртад гээгдэж үлдээгүй нүүдэлчдийн дэврүүн оршихуйн дүр төрхийг харж болно.

    Энэ нь түүний 7 дахь уран бүтээлийн үзэсгэлэн байв. Монгол орны зан заншил, нүүдэлчин ахуйн өдөр тутмын амьдралыг харуулсан баримлуудаас гадна, эх орны онгон дагшин байдлыг шаазан дээр өнгө будаг тохируулан урласан нь тус үзэсгэлэнгийн нэгэн чимэг болон оршиж байна.

    1990-ээд оноос хойш төдийлөн сайн зам туулалгүй явсаар өдийг хүрсэн шаазан урлагийн хөгжил өнөөгийн түвшинд хэрхэн бүтээгдэж буйг харахыг хүсвэл Х.Хадхүүгийн бүтээлүүдийг сонгон сонирхох нь хамгийн зөв зам юм. Хонх мэт жингэсэн дуутай, өөгүй гоёмсог шаазан эдлэлийг монгол хүн өөрийн ур ухаанаар бүтээж нь байгаа нь үзэгчдэд нэн олзуурхууштай.

    Шаазангаар бүтээл урлахад олон төрлийн материал ордог бөгөөд орцноосоо хамаараад энгийн болон гангар шаазан бүтддэг тухай Х.Хадхүү бүтээлч өгүүлж байв. Харин тус үзэсгэлэнгийн бүтээлүүд ясны цагаан шавраар бүтжээ. Хоёр шаазан аягыг алган дээрээ зэрэгцүүлэн тавьж амсарыг нь зөөлөн мөргөлдүүлэхэд гарах авиа нь хүртэл чихэнд нэн тунгалаг аялгуу болж хүрнэ. Энэ л жинхэнэ гангар шаазангийн “хэл” юм хэмээн тэрээр онцолж байв. Хийж бүтээсэн зүйлдээ сэтгэлээ зориулдаг хүн л бүтээлийнхээ хэлийг ойлгодог болов уу гэж сэтгэнэ.

    Мөнхүү “Цагаахан сэтгэлтэй хүн л цагаан шаазангаар сайхан бүтээл урлаж чаддаг юм даа. Шаазангаар бүтээл урлах үгээр хэлэхийн аргагүй сайхан мэдрэмж шүү дээ” гэж өгүүлсэн нь санаанаас үл гарнам. Бүтээлийнхээ өнгө шиг тэр л хиргүй цагаан сэтгэлээр бүтээн туурвидаг нь энэ буюу.

    Нийтлэлийг Б.Алтанхуяг

    Гэрэл зургийг | Б.Чадраабал

    Улаанбаатар /МОНЦАМЭ/

    https://www.facebook.com/khadaa.kh/

  • Г.Бадамсамбуу: Бүдүүлэг хүмүүс яаж эзэнт гүрэн байгуулсан байх вэ. Тийм бололцоогүй, тийм юм байгаагүй.

    NTV телевизийн “Болзоо” нэвтрүүлэгт оролцсон сэтгүүлч, судлаач Г.Бадамсамбуугийн ярилцлагыг хүргэж байна.


    СУДАЛГААНЫ БҮТЭЭЛ ХИЙХ НЬ ЯРУУ НАЙРАГ БИЧИХТЭЙ АДИЛ ТИЙМ ГОЁ ГЭЖ БОДОЖ БАЙСАНГҮЙ

    -Сайхан өвөлжиж байна уу, танаар сонин сайхан юутайв?

    Сайхан өвөлжиж байна аа. Ерөнхийдөө гэрээрээ ажиллаад, судалгааны ажлаа хийгээд сууж байна.

    -Сэтгүүлзүйн нэгэн үеийн төлөөлөгч болсон хүн тэгвэл судалгаа руу нэлээд хэлбийгээд байгаа юм аа даа?

    Судалгаанд ер нь сонирхолтой болж байгаа гэх үү дээ. Бараг сүүлийн дөрөв, таван жил энэ чиглэл рүү ажиллаж байна. Нэг талаас хөгширсөн хойноо ч гэдэг юм уу. Залуудаа бол бага сага хийдэг л байсан. Одоо бодоход бас харамсах юм байна шүү дээ. Ер нь сэтгүүлзүй гэж явснаас энэ чиглэл рүү явсан бол одоо нүдний шил зүүсэн эрдэмтэн болчихсон сууж байх байж дээ гээд бас бодогдох л юм. Гэхдээ сэтгүүлзүйн амьдрал бол миний дуртай зүйл мөн л дөө. Харин судалгаа бол чадах нь уу, үгүй юу гэдэг бас нэг асуудал байна. Ерөнхийдөө бол үүнийг хийгээд явж байна. Эрдэмтэй том хүмүүсээс юм мэдэж авах юмсан гэсэн хүсэл дүүрэн байна. Ерөнхийдөө бараг шулуудчихсан л байна, хөгширсөн хойноо.

    -Та өөрийгөө хөгширсөн гэж үнэхээр бодож байгаа юм уу.(инээв)

    Ер нь одоо тэгээд явж байна даа. Зуугийн тал гэдэг чинь нөгөө Ерөнхий сайд байсан нэгэн хүний хэлснээр бол залуу хүний хөгшин нас, хөгшин хүний залуу нас. Тэгэхээр бараг л өөрийгөө ухаан ордог насан дээрээ байна гэж бодох болсон. Миний бодлоор ер нь 40 наснаас хойш эр хүн чинь нэг тийм сайхан болдог юм шиг санагдаад байгаа юм. Тэр нь 60 хүртэл үргэлжилнэ тийм ээ. Тэрнээс цааш гэвэл харин ахмаддаа ороод явчих байх. 

    -Сэтгүүлч Г.Бадамсамбуу гэхээр таны нэвтрүүлгийг үзэх дуртай хүмүүс бий. Энэ тал дээр орон зай байгаа гэж бодож байна. Гэтэл та сүүлийн жилүүдэд энэ салбараас яагаад хөндийрөх маягтай судлаач хүн болчихов. Судалгаа , тэр дундаа угсаатны зүйн чиглэлээр яагаад нарийвчлан судлах болов?

    Оюутан байхдаа би чинь хамгийн хийсвэрлэгч, хамгийн бодитой бус, ерөнхийдөө модернизм гэдэг юм л даа хийсвэр сэтгэлгээний тэр урлагийн чиглэлээр явдаг залуу байлаа. Харин одоо хамгийн бодитой байхыг эрмэлздэг хүн болжээ. Тэр үед их л үгүйсгэж байсан юмаа одоо өөрөө хийж байна. Тэгэхээр сэтгүүлч гэдэг мэргэжил бол өөрийн гэсэн онцлогтой, зорилго чиглэлтэй ажил. Олон нийтэд жишээ нь хялбаршуулсан мэдлэг мэдээлэл хүргэдэг. Энэ мэргэжлээр ажиллаад яваад байхаар яагаад ч юм арай л хямдхандуу юмаар юм хийгээд, хожим хүндэтгэх зүйлээр бага болчих юм шиг санагдаад байгаа юм. Хэдэн баримтат кино хийнэ биз, дэлхий ертөнцийг монголчуудад танилцуулаад, Монгол эх орноо ч бас танилцуулаад тухайн үедээ жаахан урам дэм олон хүнээс аваад, дахиад хийгээчээ гэсэн хүсэлтэд дарагдаад л. Гэтэл судлал гээч зүйлд жинхэнэ ёсоор юмыг хийж тогтоох, хувь нэмрээ оруулах гэдэг нь, ядаж тийм хүмүүстэй ойр байх нь их сайхан зүйл юмаа гэж би сүүлийн хэдэн жилд бодох болсон. Судалгааны бүтээл хийх нь хөгжмийн зохиол бичих, яруу найраг бичихтэй адил тийм гоё юм гэж бодож байгаагүй. Одоо бол тийм гоё юм байна гэж бодож байгаа. Яагаад гэвэл шинэ нууцуудыг тайлах, ээдрээ учир жанцанг олох тэгээд тэр нь зөвхөн бидний мэдсэн зүйл байгаад, дараа нь нийгэмд тэр зүйл тодорхой хэмжээнд мэдлэг үйлдвэрлэхэд миний, бидний нөхдийн бий болгосон зүйл болж орох нь чухал юм байна гэж ойлгосон. Ер нь цаашдаа яах вэ, хойч үе гээд ярья л даа. Тэдэнд зориулж бас мэдлэг хийгээд үлдээчихсэн юм байх хэрэгтэй. Хувь хүний зүгээс энэ бол нэр алдрын төлөө биш юм. Энэ бол өөрийн эрхгүй арай тулхтай юм хийе гэсэн ханасан бодол.

    62afdb50-8e1f-422f-a670-c4583bd4659b,бадамсамбуу Болзоо time mn (5).JPG.jpg

    Залуудаа бол угсаатны зүй, утга зохиолын онолын чиглэлээр юм хийж байсан л даа. Тэгээд олон жил ингээд аялаад яваад байтал, бас өөр ч нөлөөлж байгаа зүйл байна. Би чинь бас нэг талаар их сонин хүн юм билээ. Бусдын хийгээгүй юмыг хийе гэж боддог. Багаас л тийм хачин мөрөөдөлтэй хүүхэд байж. Тийм хүмүүс олон л байдаг байх л даа. Гэхдээ “Аяллын цаг”-ийг тухайн үед аяллын сэтгүүлзүйн төрөл зүйл байхгүй байхад хийснээс хойш 20 гаруй жил болчихож. Харин сүүлдээ хэн ч хийчихэж болохоор болчихлоо. Хүн болгон камертай, хүн болгон явдаг, унаа тэрэгтэй аялчихдаг боллоо. Одоо хүмүүс хийдэг болчихсон юм чинь би тэнд ямар хэрэгтэй юм. Өөрөөр хэлбэл сайн баримтат бүтээлийг, сайн гэрэл зургийг, сэтгүүлзүйн сайн төрөл зүйлүүдийг би л илүү хийж байвал тэрэндээ таашаал авах аминчхан гэмээр юм уу, өөрийн хувийн тийм бодол байна аа даа. Одоо залуус олноороо гарч ирж байна. Тэд хийг л дээ. 

    “Аяллын цаг” ганцаархнаа Монголд байдаг байхад хүмүүс долоо хоног бүр үздэг, маш их шагшиж, “Монголд ийм гоё байгаль байдаг билүү”, “Хөөх энэ Лондон ямар гоё юм”, “Токиод тэгдэг гэнээ” гээд нэвтрүүлгийн минь тухай ярьдаг байсан. Одоо хүмүүс яваад үзчихдэг, утсаараа зургийг нь дарчихдаг, хуваалцах хэрэгсэл зөндөө болчихлоо. Тэгэхээр тэнд маш өндөр түвшний мэргэжлийн ажил л хийхгүй бол цаг үрсэн зүйл хийх нь юу л бол доо гэж бодож байгаа. Гэхдээ мэдээж энэ ажлаа хаяхгүй л дээ. Аялах, зураг авах, явах минь зогсохгүй.

    -Гэхдээ бас энэ олон аяллын тухай нэвтрүүлгүүд дундаас арай сэтгэлд үлдэцтэй байсан нь таных байжээ гэж боддог юм л даа. Би сурагч байхдаа Хяргас нууран дээрээс хийсэн таны нэг нэвтрүүлгийг үзээд, “Хөөх, зурагтаар гардаг гадаад далай шиг тийм байгаль Монголд байдаг юм байжээ. Очиж үзэх юмсан” гэж бодож байсан. Тэгээд өнгөрсөн жил очиж үзлээ л дээ. (инээв) 

    Одоо танай энэ зураг авч байгаа Эрдэнэбаяр бол манай Соёлт найруулагчийн хүү. Бид хамт Хяргас нуур дээр анх очиж байлаа. Сүүлд тоолж үзэхэд миний нэвтрүүлгээр олонд хүрсэн Монголын 16 газар байдаг юм билээ. Тэр нь ямар газар гэхээр үндэстэн даяар алдаршуулсан газар гэх үү дээ. Мэдээж нутгийнхан нь мэдэж л байсан газар. Миний нэвтрүүлгийн дараа дагаад аялал жуулчлал хөгжсөн, бас байгаль орчны эрсдэл үүссэн газрууд байна. Өөрөөр хэлбэл нөгөө Бадамсамбуу яваад өнгөрөхөөр дагаад баахан хүн ирдэг, загасчид ирдэг. Зарим нь “Бадамсамбуу явж ирээд байгаль сүйтгэчихлээ” гэж ярьдаг л гэсэн. 

    -“Бадамсамбуугийн явсан мөрөөр баларсан газрууд” гээд бүр нэршил хүртэл гарчихсан байсан. 

    Тэгэхээр миний зорилго бол тэр байгалийн аялал жуулчлалын нөөцийг нь нээж өгч байгаа юм. “Эх орон чинь ийм сайхан шүү” гэж урам дэм өгсөн. Харин дараа нь тэр нөөцөө хэрхэн ашиглах уу гэдэг нь тухайн орон нутгийн захиргаа гэдэг ч юм уу газруудын хариуцах ажил юм л даа. Тэгээд түүх соёлын чиглэлээр ч гэсэн шинэхэн зүйлсийг олж нээж бид нэвтрүүлгээрээ гаргаж байсан. Одоо ингээд бодоход, “Хөөх бас их зүйл амжуулж шүү” гэж санагддаг л юм. Заримдаа бас бодохоор их ядуу үед үнэхээр байгаа боломж, түвшинд нь л хийж байж дээ гэж хөөрхийлөх маягтай. Ийм л байгаа юм. Ер нь бол Монголоор явж дуусахгүй. Аль ч өнцгөөс нь харуулаад явахад их зүйл бий. Одоо энэ салбарт залуучууд олон болж. Чиний хэлснээр миний нэвтрүүлэг илүү гэдэг нь юу л бол. Нэгдүгээрт, миний нэвтрүүлэг энэ салбарт анхны нэвтрүүлэг. Ер нь аливаа юманд анхдагч шинж гэж бий. Монголд угаасаа тийм нэвтрүүлэг байгаагүй. Тэгээд байгалийг тэгж үнэнчээр олж хардаг, авдаг уран бүтээлчдийн баг байгаагүй. Зүгээр бид түүгээрээ жаахан төрөлжөөд явчихсандаа л илүү байсан юм. Дараагийн тийм аяллын нэвтрүүлгүүд хийсэн хүмүүсээс сонсож байхад бидэнтэй харьцуулаад байдаг гэдэг юм. Хүмүүс ч бас одоо хүртэл утасдаад л байдаг. Ийм юм хийж өгөөч, яагаад нэвтрүүлгээ хийхгүй байгаа юм гээд ярина л даа. 

    ТЕЛЕВИЗ НАМАЙГ ХӨӨГӨӨД ЯВУУЛЧИХСАН ЮМ ШИГ ЭВГҮЙ САНАГДДАГ ЮМ БИЛЭЭ

    d78e1bc4-a509-4f8d-848f-02efd11653be,бадамсамбуу Болзоо time mn (9).JPG.jpg

    -Гэхдээ та одоо телевизээ санаж байгаа байлгүй дээ. Нэвтрүүлгээ хийнэ биз дээ?

    20, 30 жилээ үүнд зарчихсан хүн чинь мэдээж холдохгүй. Яахав гадныхантай хамтраад түүх соёлын чиглэлийн баримтат төслүүд байгаа. Сүүлийн жилүүдэд судалгаа руу голлосон учраас аялах цагаа багасгаад ярилцлагын нэвтрүүлэг Үндэсний телевиз дээр хийж байсан. Түүхч Д.Өлзийбаатар бид хэд хөтөлдөг байлаа. Тэгсэн нэг өдөр Үндэсний телевиз биднийг “Хийгээд хэрэггүй” гэж байна. Тэгэхээр нь “За, хэрэггүй гэж байгаа юм бол судалгаа юм руугаа анхааръя даа” гэж дотроо бодсон ч гэсэн бас эвгүй санагддаг юм билээ. Телевиз намайг хөөгөөд явуулчихсан юм шиг. Би ажилгүй хүн болчихсон ч юм шиг. Өөрөөр хэлбэл хүнд чинь нэг тийм ирдэг, очдог дассан газар гэж байдаг юм байна. Тэтгэвэрт гарсан хүмүүсийн сэтгэлд их том хоосон орон зай үүсдэг юм байна гэж тэгэхэд мэдэрсэн шүү. 20-иод жил Үндэсний телевизийн хажууд яваад ирчихсэн, тэндэхийн хүн гээд бодоод явж байтал нэг өдөр намын тушаалаар дарга нар нь солигдонгуутаа “Энэ студиудтэй хамтарч ажиллахгүй ээ” гэхээр намайг хөөж байгаа юм байна даа гэж бодогддог юм билээ. Тэгээд яахав сэтгүүлзүйгээс бол холдоогүй л дээ. Юмаа хийж л байгаа. 

    Үндэсний телевизээсээ бол холдчихсон байх нь?

    Тийм, Үндэсний телевизээс бол холдчихсон. Гэхдээ хүмүүс бол намайг Үндэсний телевизээр харах гээд үгүйлээд байх шиг. Бидний тэр түүхийн чиглэлээр хийж байсан ярилцлага бол ер нь монголчуудын түүхийг олон нийтэд хүргэх, түүхчдийг танилцуулах, түүхийн мэдлэг түгээн дэлгэрүүлэх тийм нэвтрүүлэг байсан. Ийм нэвтрүүлгийг гадаадад байгаа монголчууд их үздэг юм билээ. Тэгээд нэвтрүүлэг зогссоны дараа олон хүн санал тавьж, гомдол мэдүүлсэн л дээ. Тэглээ гээд яахав дээ.

    -Таны ярианаас сонсоход түүхээ танин мэдүүлэх чиглэлд нэлээд ажиллаад байна гэж ойлгогдлоо. Сүүлийн үед залуус түүхээ мэдэхгүй байна гэдэг шүүмжлэл гарч байгаа. Уншихгүй байна гэж байна. Уншихгүй бол ядаж сонс гэдэг ч юм уу хувилбар хэлж байна. Орчин цагт тэгэхээр арай дэвшилтэт аргаар түүхийг нь мэдүүлэх ёстой ч юм уу. Жишээ нь, хүүхдүүдэд бол хүүхэлдэйн киногоор, залууст орчин үеийн хэрэгслээр нь дамжуулдаг ч юм уу. Энэ талаар та ямар бодолтой байдаг вэ?

    Нас насанд нь зохицсон янз  бүрийн аргаар түүхийг мэдүүлэх хэрэгтэй байх. Мэдээж хэрэг бүгд түүх үзэх ёстой гэж шахах ёсгүй байх. Гэхдээ түүх мэдэх гэдэг бол боловсролтой хүний явдал. Өөрөөр хэлбэл хүн илүү их боловсроод улс орноо, ах дүүсээ, орчин тойрноо танин мэдье гээд ингээд явбал аяндаа л таны өмнө түүх хөндөлсөөд байж байх болно. Түүх л үзэхээс аргагүй. Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан гэж хэн юм. Чингис хаан гэж хэн бэ гэвэл түүх л байх болно. Дэлхий юу билээ, Трамп хэн юм бэ? гэхэд мөн л түүх яригдана. Түүхгүйгээр оршиж байдаг, түүхгүйгээр тусгаар байгаа улс орон нэгээхэн ч үгүй. Тэгэхээр залууст түүхийг ойлгуулах нь манайх шиг жижиг оронд маш чухал байдаг. Өөрөөр хэлбэл үндэс угсаа, улс орныхоо бахархал, суурь дэвсгэр өөрийнх тэр хүн болох явцад нь одоо тулгуур мэдээлэл болгож монгол хүн байхад нь их чухал. Нэг л сүрхий Харвард төгсчихсөн хүн, тэгсэн мөртлөө түүхээ мэдэхгүй байж яам удирдаад юм уу, Их сургууль удирдаад явна гэдэг чинь харанхуй бүдүүлэг хүнтэй адил харагдана. Тиймээс залууст түүхийг янз бүрийн аргаар хүргэх хэрэгтэй. Түүхэн мэдлэгийг түгээн дэлгэрүүлэх ажлуудыг хийх хэрэгтэй.

    cf6db5a6-62f7-40da-ad00-d1041769b8d7,бадамсамбуу Болзоо time mn (6).JPG.jpg

    Сүүлийн үед харин сайшаалтай нь хүмүүс түүх уншдаг болжээ. Жилд түүхээр наад зах нь арав гаруй ном гарч байна. Тэр номууд борлож байна, түүх сонирхох хүн олон болж байна. Түүхээ зөв ойлгохгүй бол өнгөрснөө ч зөв танихгүй, ирээдүйгээ ч таних боломжгүй. Түүхэн сургамж гэж бий. Гэхдээ түүхэн сургамж гэдэг бол мэдлэгийн хувьд түүнийг тойрч болох ч, туршлагын хувьд тойрч гардаггүй юм байна гэж бодоод байгаа шүү. 1911 оны ноёдын хагаралдаж тэмцэлдэж байсан байдал, 1921 оноос хойш тэр хувьсгалчдын хоорондоо хагарч урсгал нугалаанууд болж байсан байдал, бүүр өмнө бага хаадын үеийн хагарал чинь яг одоо Төрийн ордон дотор байна. 1990 оны Монголд өлсгөлөн зарлаж, Улс төрийн товчоо унадаг чинь монголчууд ухаантайдаа тэгээд болчихсон гэхээсээ илүү өөр хүчин зүйлүүд байдаг. Жишээлбэл, 1990 оноос өмнө дэлхийн хэд хэдэн улсад дуулиантай, гэхдээ ард түмнийхээ эсрэг зэвсэг барьсан засаг төрийн удирдлагуудын шившигт явдлууд болсон байсан. Тэр Румыны явдал, Африк, Латин Америкт болсон явдал байна. Тэгж байтал тэр Ардчилсан хувьсгал гарахаас дөрөв, тавхан сарын өмнө хятадууд Тянь ань миний талбай дээр жагсаал хийсэн оюутнуудаа хядсан. Энэ бас том дуулиан болсон. Тэгэхэд Монголд залуучуудын дунд престройка гээд, ер нь орон даяар их гэгээрчихсэн байсан. Ямар ч үед ард түмнийхээ эсрэг хөдөлж болохгүй юм байна аа гэдгийг тэр үед бид баттай ойлгосон байсан. Үүгээр юу хэлэх гээд байна гэхээр 1990 оны тэр цаг үед тал талаас түүхэн мэдээллүүд бүрдэж, “Ингэж болдоггүй юм байна”  гэж нийтээрээ ойлгосон байх гэж би боддог. Энэ утгаараа орчин тойрныхоо түүхийг, өөрийнхөө түүхийг танин мэдэх нь өөрийгөө танин мэдэхэд чухал. Түүхээ үзээгүй хүн бол гадагшаа явж үзээд, нэг гялгар гудамж үзээд, нэг гялгар байшин харангуутаа сөхөрнө. Түүх мэддэг хүн бол энэ гялгар байшинтай улс чинь тэр үедээ тэгж байсан, тэгэхэд бид тэгж байлаа харьцуулалтын өргөн боломжтой учраас “За яах вэ, байдаг л юм. Бид энэ түвшинд тэдэн жилийн дараа хүрнэ. Гэтэл харин энэ хэд тэр үе хүртэл тогтож байдаг байгаа” гэх мэтээр бодно. Ингээд олон харьцуулалтын боломжууд түүх гэдэг юм уу, судалгаа хийдэг хүмүүст байдаг. 

    62c54962-26e4-4142-8764-8bf179474053,бадамсамбуу Болзоо time mn (8).JPG.jpg

    -Монголын түүх ярихаар баатар эрс, хаан удирдагчид их гардаг. Эрдэмтэн мэргэдийн талар орхигддог гэж би анзаараад байдаг юм?

    Монгол бол баатарлаг түүхийн орон. Олон орон байна шүү дээ, зарим нь загасчлалаараа, зарим нь аж үйлдвэрээрээ алдартай гэдэг ч юм уу. Янз янзын имиж хэв төрхтэй. Тэр талаараа бол Монгол бол баатарлаг түүхийн орон байж. Монголчуудыг харах гадны имиж тэр шүү дээ. Монголчуудыг сэлэм барьсан бүдүүлэг гэсэн байдлаар хардаг. Гэхдээ Монголд бол асар олон эрдэмтэн, мэргэд байж. Мэдээж ард түмэн байгаа юм чинь, оюун ухаан байгаа юм чинь тухайн тухайн нийгэмдээ эрдэмт хүмүүс байж л таарна. Одоо хүртэл эрдэмтэд, бүүр суут эрдэмтэд ч хариулж чаддаггүй нэг асуулт бий. Эзэнт гүрнийг зүгээр нэг зэрлэгүүд байгуулдаг гэж үү? Тэгээд монголчууд бүдүүлэг байсан гэж хэлчихээд Монголын эзэнт гүрэн гэдгээ судлаад байдаг. Дэлхийн түүхийн талын хамаг л агуу эрдэмтэд Монголын эзэнт гүрний түүхийг шүргэж үзсэн. 

    -Монголын түүх бол дэлхийн түүх гэдэг?

    Тэгсэн хэрнээ, монголчууд бүдүүлэг зэрлэг байсаан гэдэг. Бүдүүлэг хүмүүс яаж эзэнт гүрэн байгуулсан байх вэ. Тийм бололцоогүй, тийм юм байгаагүй. Тэгвэл Монголын эзэнт гүрэн гэж байсан юм бол тэнд мэдлэг, ёс суртахуун, хууль цааз, засаглал, тогтолцоо, зохион байгуулалт бүгд байсан. Тэгж байж эзэнт гүрэн байж таарна. Тэгэхээр эзэнт гүрэн нэгэнт байсан учраас эрдэмтэн байсан гэсэн үг. Тэдгээр хүмүүс бол тэр судруудад гараад байгаа хүмүүс мөн. Харин бид нарийвчлан судлах хэрэгтэй. Энэ мэтээс эхлээд бид ойлгуулах хэрэгтэй байгаа юм. 

    БАДАМСАМБУУ БАРУУНААС ИРЭЭД УЛСТӨРЧ БОЛОХ УУ, САЙД БОЛОХ УУ ГЭДЭГ Л БАЙСАН

    -Та бол Монголын уран зохиолд тухайн үедээ шинэ өнгө нэмж байсан “Зүс бүгэг андууд” бүлгэмийг байгуулж байсан хүний нэг. Таны зарим уран бүтээлүүд уран зохиол судлалын номуудад харагддаг юм билээ. Та уран зохиолын ертөнцөөс бас яагаад хөндийрөөд явчихсан бэ?

    Түрүүн би хэлсэн дээ. Яагаад ч юм би хүмүүсийн хийгээгүй шинэ юмыг хийх хорхойтой ч гэх юм уу, тийм дадалтай хүн шиг байгаа юм. Аав маань их үлгэрч хүн байлаа. Би өөрөө ер номноос салаагүй ном л уншдаг хүүхэд байлаа. Би чинь Увс аймгийн Зүүн хангай сумын хүүхэд. Тэр Зүүн хангай сумынхаа номын санг тав, зургаадугаар ангид байхдаа уншаад дуусгачихсан. Тэгээд дээд сургуульд орлоо. Миний багын мөрөөдөл зохиолч юм уу, сэтгүүлч болно гэсэн мөрөөдөл байсан. Гэхдээ зохиолч юм уу, сэтгүүлч болно гэдэгтээ яагаад ч юм итгэдэггүй байлаа. Тээр дээр л миний мөрөөдөл байгаа юм шиг, зохиолч сэтгүүлч гэдэг хүмүүс их мундаг хүмүүс санагдана аа. Дээд сургуульд орлоо. Зохиол бичмээр санагдаад болдоггүй. Зохиол бичдэг үеийнхээ залуусыг дугуйланд очоод харахаар тэд арай л нэг том. Шүлэг мүлэгтэй, тэрийгээ уншиж байгаа нь баавартай. Сүрдээд болдоггүй. Тэр үед би өөртөө л бичдэг байсан. Тэгээд нэг удаа Галбаатар доктор гэж одоо энэ МУИС-ийн багш маань миний шүлгийн дэвтрийг “олзлоод” үзэв. Тэгээд намайг “Энэ ерөөсөө шүлэг бичдэг байсан нөхөр байна” гээд дугуйланд чирч орууллаа. Ингэж их сургуулийн дугуйланд нэг орой л би “цоорчихсон”. Оюутнууд, багш нар “Өө, энэ Бадмаа ямар сүрхий бичдэг хүүхэд вэ” гээд л. Тэгээд маргаашнаас бодлоо, “Би чинь ер нь болох юм байна. Багш нар дэмжиж байхад…” гэж. Тэр хүсэлтэй хамт, ерөөсөө бусад хүмүүс шиг бичдэггүй байх хэрэгтэй, өөрийгөө олж өөрөө онцгой байх хэрэгтэй гэсэн хүсэл яагаад ч юм төрсөн. Тэгээд үндсэндээ Монголын уран зохиолд анхны модернист буюу шинэчлэгч уран зохиолын чиглэлээр бидний залуус анхны номоо гаргаж байлаа. “Зүс бүгэг андууд” гэдэг ном гарч хэдэн жил шуугиан тарьсан. Гэхдээ үүнийгээ орхисон. Ерөөсөө давтагдашгүй өөр юм хийе гэж байснаа хэсэг хугацааны дараа “Өө энэ нь гоё юм байна. Аяллын сэтгүүлзүйгээ хийе” гэж бодож байгаа юм. Тэгээд тэр “Зүс бүгэг андууд” гэдэг ном бол Монголын уран зохиолд анх удаа “хий сэрэмжийн яруу найраг” гэдэг зүйлийг оруулна гэж бид томъёолол гаргасан. Өөрөөр хэлбэл утга зохиол, яруу найргийн цэцлэх, уянгалах, утгачлах зүйлээс илүүтэйгээр хүний тэр далд мэдрэмж, барим тавим үелзээ, харанхуй, ёр тэргүүтнийг зуран үзүүлэх, цэвэр яг сэтгэл зүй гэдгийг яаж харуулах вэ гэдэгт зорьж байлаа. Энэ уран зохиолын нэлээд нухацтай оролдлого туршиц юм даа. Тэр үед бид их хөөрцгөөдөг байлаа. Утга зохиолын онолын маргаан, шүүмж залуусын дунд их ярина. Шөнөжин үүр цайтал хэлж, маргацгаана. Сүүлд нь ширээгээ шаагаад босож,нар мандахад тардаг байлаа. Яагаад гэхээр, “Дэлхийд утга зохиолын тухай жинхэнэ яриа энэ л боллоо. Одоо хэн ч дэлхий дээр ингэж ярихгүй байгаа. Францын сэргэн мандалтын уран зохиол аль эрт улирсан. Зөвхөн энд л уран зохиолын тухай ярьж байна” гэж онгирцгоодог байсан. (инээв) 

    d4a02e9c-20e8-43a9-b400-971a2dc6e632,бадамсамбуу Болзоо time mn (7).JPG.jpg

    Бид шуугиулсаан, шуугиулсан. Тэгээд тэр үеэс хойш Монголын утга зохиолын олон ч өнгө аяс өөрчлөгдсөн. Яаж нөлөөлж байгааг бид ч мэдэрдэг байлаа. Гэхдээ хэзээ ч урвахгүй гэж бодож байсан юм шүү. Түүгээр зогсохгүй яруу найргаас урвах гэдэг бол бурхнаас бидэнд илгээсэн тэр зүйлээс урваж байна гэсэн үг хэлж бүх найзуудаа ятгадаг байлаа. Тэгсэн мөртлөө хамгийн түрүүнд би үүнийгээ завсарлаад сэтгүүлзүй рүү явчихсан. 

    -Таны ажлын түүхийг харахад Ардчиллын “Алтан харайцайнууд” гэдэг С.Зориг агсан, С.Цогтсайхан агсантай хамтран ажиллаж байсан. Тэр үед та “Ардчилал” сонинд ажиллаж байсан. Дараа нь аяллын сэтгүүлзүйд орсон. Ер нь та хэзээнээс “Би яг л ийм хүн, ийм юм хийх юм байна даа” гэж өөрийгөө таньж мэдсэн бэ?

    Хар багаас өөрийн илүү дурладаг байсан юмнуудаа бодоод байхаар ерөнхийдөө би энэ соёл, түүх, байгаль, урлаг талын хүн байжээ. Таашаагаад, надад хүртэгдээд байгаа зүйл нь тэд байж. Гэтэл ингээд явахаар заавал улс төр, нийгмийн юмтай тулгардаг. Тэр ардчилал гэдгийн тухайд бол утга зохиолоо бичиж байсан үеийн л хэрэг. Хөрөнгөтний уран зохиол гэдэг чинь чөлөөт сэтгэлгээ рүү гарчихсан байдаг, тийм болохор яг тэр чөлөөт байдал руу татагдаж байгаа юм. Тэгээд тэр үед надад бодогдож байсан зүйл юу гэхээр яг өөрийн дуртай зүйлийг хийх юмсан гэдэг байсан. Яагаад гэхээр би улс төр, эдийн засгийн сэтгүүлч байв. Дандаа хэрүүл бичдэг болчихсон. Би нэг муу зантай. Нэг зүйлийг нэг байр суурин дээр тавиад харчихвал заавал тэрийг сайн хийчихмээр санагдаад байдаг. Тэгэхээр улс төр, эдийн засгийн сэтгүүлч байна гэдэг чинь нийгэм дэх шинэлэг үзэл, нийгмийн шударга бус явдлын эсрэг довтлох хэрэгтэй болно. Хайр найргүй бичдэг. Түүнээсээ болж сэтгэл санааны хувьд, “За тэр хүнийг арай дэндүү хэлчихэв үү дээ” гэдэг.  Гэхдээ үүний хажуугаар соёл, түүх, байгаль гэсэн юмнууд үгүйлэгдээд байсан. Тэгээд үндсэндээ 1996 оны сонгууль болоод анх удаа Ардчилсан нам ялсан даа. Сонгуульд нь ажилласан учраас намайг Ерөнхий сайд шууд Радио телевизийн хэрэг эрхлэх газрын даргаар тавья гэлээ. Тэгэхээр нь би, “Хэрэггүй ээ, би албан тушаалд дургүй” гэсэн. Тухайн үед Үндэсний телевизэд “ММ агентлаг” гэж байгаагүй . “Тэр мэдээний секторыг нь би нэг агентлаг болгоё” гэж харин хэлсэн. Ингээд “ММ агентлаг”-ийг байгуулаад. Тэндээс нэг жил болоод явлаа. Одоогийн энэ улстөрчид дунд тухайн үед миний “цэрэг” явсан олон залуу байсан. Ер нь манай “ММ агентлаг”-аас УИХ-ын олон гишүүн төрсөн байдаг. Яг тэр үед нэг бололцоо гараад би Англи руу хагас жил сурахаар явсан юм. Харин Англи явж байхдаа, “Эргэж Монголдоо очоод шал өөр хүн болно оо” гэж бодсон. Яагаад гэвэл би улс төр, эдийн засаг руу улам бүр лавшраад байсан. Улам бүр улстөрчидтэй танил, улам бүр бизнесийнхэнтэй танил болоод л. Нөгөөдүүл маань ч бас, “Чамайг энэ дээр л тавьчихмаар байна. Чи туг өргө” гэнэ. Гэтэл би өөрөө юун дээр ажилламаар байна гэхээр соён гэгээрлийн юмнууд байдаг. Тэгээд 1997 оны есдүгээр сард, яг төрсөн өдрөөрөө Англи руу, анх удаа баруун луу нисэж байхдаа  эргэж ирээд өөр хүн хүн болно оо л гэж бодсон. Тэнд байх хагас жилийнхээ хугацаанд өөр хүн болох бэлтгэлээ хийж, буцаад ирэхэд яг энд намайг хүлээж байсан хүмүүс, “За Бадамсамбуу баруунд тодорхой хугацаанд яваад ирлээ. Ирээд улстөрч болох уу, сайд болох уу” гэдэг л хүлээлттэй байсан. Тэгэхэд нь би “Үгүй ээ” гэж байгаа юм. (инээв) Олон ч хүнээс зугтсан даа.

    Тэгж 1998 оны намар “Аяллын цаг” нэвтрүүлэг “Бурхан халдун” уулнаас эхэлж байлаа. 

    МОНГОЛ ШИГ МИНЬ САЙХАН ГАЗАР МИНИЙ ХУВЬД БАЙХГҮЙ

    da1f80ea-0f7c-45fe-bddc-ea0f39e3f2f9,бадамсамбуу Болзоо time mn (1).jpg.jpg

    -Хүн хамгийн их очихыг хүсдэг тэр газарт өөрийг нь цэнэглэх эрчим хүч энерги байдаг гэж уншиж байсан юм байна. Танд тийм газар орон байдаг уу?

    Энерги гэж их ярьдаг болж. Тэр зүйлийг бол хаанаас ч авч болно гэж би боддог юм. Зүгээр номноос, хүнээс ч авч болно. Очих газрын тухайд гэвэл манай Ханхөхийн нуруу гэж сайхан газар бий. Хуучин цагийн домог түүхэнд бол Ар Халхын дунд диваажин байдаг. Тэр “дунд диваажин” бол миний төрсөн нутаг. Монгол хүн болохоор ч тэр юм уу, монгол хүн чинь нутгаа санадаг тийм сонин хүн шүү дээ. 40 мянгатынхан бол 40 мянгатдаа ирж байж сайхан болдог гэдэг ч юм уу. (инээв) 

    Тэгээд нутагтаа очих бол мэдээж сайхан. Ер нь энэ дэлхий тойроод явж байхад хамгийн сайхан амьдарчихаар газар хаана байна гээд бодно. Сайн бодвол тийм газар Европ л юм билээ. Хөгжлийн хувьд биш шүү, тэр байгаль нь. Тэр дундаа надад их таалагдсан нь Шотланд. Хөгжил гэдэг ч юмуу ярьвал өөр юм ярина л даа. Гэхдээ Монгол шиг минь сайхан газар миний хувьд бол байхгүй. Яагаад гэхээр энэ чинь би энд л дураараа байна шүү дээ. Хөдөө гарч давхина, майхнаа барина, ууланд зургаа авна. Цагдаатайгаа муудалцана. Монголын юм монголоороо. Дэлхий дээр байгаа газруудаас зөвхөн энд л би эзэн шиг байж чадах оронзай минь юм. Түүнээс тэр олон орнуудаар явж байхад Америкт ч юм уу, Шотланд, Израил хаана нь ч буугаад амьдарч болно оо доо. Ажил хийгээд тийм ээ. Гэхдээ ганцхан олдох насанд хүний газарт хаяанд нь маягаар амьдарч байснаас өөрийнхөө газр дээр эзэн мэт амьдрах их чухал юм байна гэж боддог. Эрх чөлөө гэдэг бол хамгийн чухал баялаг юм байна гэдгийг их олон янзаар мэдэрдэг шүү. Аялж явсан 20 жилийн хугацаанд өөрчлөлтийг их хурдан мэдэрдэг юм билээ. Дэлхий ямар хурдан өөрчлөгдөв өө. Олон улсын онгоцонд хутга зүүгээд, тамхилаад явж болдог байлаа. Гэтэл есдүгээр сарын 11-ний үйл явдлаас хойш онгоцонд жижигхэн хоолны хутга байсан ч хураагаад авчихдаг болсон. Ер нь тэр есдүгээр сарын 1-ний явдлаас өмнөх 10 жилд дэлхий яг диваажин шиг байсан. 

    -Та бол үлгэр сонсож өссөн сайхан хүмүүжлээр хүн болжээ. Харин таны нэг ярилцлагыг уншиж байтал одоо таны гэр бүлийн хүмүүжлийн арга барил өөр сангадсан. Танай гэр бүлийнхэн хувь хувьдаа тийм тусгаар тогтоносон байдаг юм болов уу гэж бодсон. Асуудал гарвал их товчхон ярилцаад шийдчихдэг гэж та ярьсан байсан. Орчин цагт гэр бүл ер нь ийм болчихов уу?

    Миний хүүхдийн цаг үе, миний цаг үе өөр юм даа. Би бол тавдугаар анги хүртлээ аавынхаа өвөрт унтдаг хүүхэд байсан. Бид наймуулаа өссөн. Гэхдээ аавын хүүхэд, ээжийн хүүхэд гэж байдаг шиг, аав намайг онцгойлон хажуудаа авна. Тэгээд тавдугаар анги хүртэл аавынхаа өвөрт унтахад шөнө бүр биш ч ихэнх шөнүүд үлгэртэй байна. Аав өөрийнхөө үлгэр домог, туулиудаас ярихаас гадна Гэсэрийн тууж, Гучин хоёр модон хүний үлгэр, Шидэт хүүрийн үлгэр гээд дорно дахины хамаг л үлгэрүүдээс ярина. Би унтаж байхдаа ч сонсдог хүүхэд байлаа. Надад ярьж байхад бусад ах дүү нар маань ч дашрамд сонсоно. Азтай хэрэг шүү. Дорнын уламжлал, оюун билигийн зүйлүүдийг аав маань бидэнд тэгж хар багаас өгч байжээ гэдэг. Өөрийнхөө бага насыг ажихаар нэг их мөрөөдөмтгий, юмыг маш гоё дэврүүнээр хардаг, зөвөөр харахыг эрмэлздэг, буруу зөрүүг хэлэхгүй байхыг хичээдэг хүүхэд байжээ гэж одоо боддогддог юм.  Нэгдүгээр ангид орохдоо би үеийнхээ хүүхдүүдтэй тоглож чаддагүй байлаа. Тэр нь яагаад гэхээр ихэнх хүүхдүүд аавын надад хэлсэн , “Энэ бол муу үг шүү. Ингэвэл тэгнэ шүү” гэдэг ч юм уу зүйл хэлдэггүй байж. Нөгөө хүүхдүүд хараал ерөөл их хэлнэ. Тэр надад яагаад ч юм гэнэтийн санагдаад хүүхдүүдтэй тоглож чаддаггүй байж. Тэгэхээр одоо миний гэр бүл гээд ярихаар бид бол бие даасан байдалтай гэх үү тийм гэр бүл л дээ. Ер нь би боддог юм, аав ээж учиргүй яншаад юманд нь оролцоод л байх биш. Харин аяндаа бидний дуугүй байдал, бодож байгаагаас хүүхдүүд ойлгох юмаа шингээгээд авчихдаг юм уу даа. Миний аав, ээж хоёр бол онц сурах ёстой шүү гэж хэзээ ч хэлж байгаагүй. Би зүгээр л онц сурч байсан. Аль болохоор л үеийн юм шиг чөлөөтэй зөв харьцдаг, гэхдээ зиндаа байдаг тийм байдлаар төв дарамтгүй өсөх нь зөв юм байна гэж бодоод байгаа шүү. Чи заавал сайн хүн бол гэж хүүхдийг тархидаад байснаар сайн хүн болдоггүй. Бүүр задгай хаяаад байснаар ч бас болдоггүй. Гэр бүл, нийгэм, хувь хүн гэдэг гурван хүчин зүйлээс л хамаардаг юм байна. Архичин, танхай гэр бүлүүдээс ямар сайхан төв хүн бойжсон жишээ миний найзууд дотор бий шүү. Үнэхээрийн төв сайхан сэхээтэн, амьдрал байдал нь аятайхан тийм хүний гэр бүлээс тэгвэл нэлээд замбараагүй байрын хүүхэд гарах нь ч байна. Тэгэхээр энд тал талын л хүчин зүйл байна. Гэхдээ хүүхдийн хүмүүжлийн хамгийн чухал үе бол шилжилтийн нас л юм билээ гэж бодогддог. 

    2f10e7fd-09bd-4be1-bc91-61aef883e264,бадамсамбуу Болзоо time mn (2).jpg.jpg

    -Таны хэд хэдэн шүлэг Ханхөхий уулын тухай, хайртай аав ээжийн тань тухай байдаг. Одоо эргээд уншихад, зарим дуу болчихсон шүлгээ сонсоход цаг хугацаагаар аялсан юм шиг мэдрэмж төрдөг үү?

    Аав ээж нутаг усаа бичдэг чинь ер нь монгол хүний л онцлог юм шиг байгаа юм. Үнэхээр хуучин дуу сонсохоор нутаг ус бодогдоно. Манай аав байгальд их дуртай, тууварт явдаг хүн байлаа. Ханхөхий нуруунаас Хөвсгөл нуур хүртэл мал тууна. Тэгээд надад аав хэлнэ, “Миний хүү манай Хан хөхий шиг сайхан байгаль бас байдаг юм шүү” гэнэ. Би хаана тийм байгаль байгааг асууна. Тэгэхээр аав, “Хөвсгөл гэж газар байна. Миний хүү Сантын нуруун дээрээс Хөвсгөлийг нэг хараарай” гэж билээ. Аавынхаа энэ үгийг их боддог байлаа. Сантын нуруунаас Хөвсгөлийг энэ л үгийг бодсоор харсан. Аав минь намайг Ханхөхий нуруугаар дагуулаад нэлээд явна. Таванцонж, Оройнцонж, Гэрцонж гээд Ханхөхий нуруугаар, ойгоор явна. Шөнө ойд хоёулхнаа хоноход аав надад үлгэр ярьж өгдөг. Оюутан байхдаа энэ тухай шүлэг бас бичиж байлаа. Аав маань хээр хонох их дуртай хүн байсан. Нутгаа их сайхан биширнэ. Аав маань Дорнот аймагт цэргийн алба хаасан, өөр ч зөндөө газраар явсан. Гэхдээ яагаад ч юм Ханхөхийтэй жишиж бусад газрыг ярина. Манай “Ханхөхийн өвстэй харьцуулахад…” гэдэг байсан. Магадгүй байгальд дуртай энэ чанар маань аавтай холбоотой байж магадгүй. Ээж маань бол үнэхээр бурхан шиг бодь сайхан хүн л дээ. Найман хүүхдээ өсгөөд сууж байдаг. Ер нь манай нутаг миний өссөн Хөнхөхийн ой хөвч уулархаг газар шүү дээ. Одоо ингээд хөгширч байгаа чюм уу нутагтаа очихоор, “Ер нь ямар давтагдашгүй сайхан газар төрсөн юм бэ. Ийм газар төрсөн хүн гайгүй явах учиртай даа” гэж ингэж бодогддог.

    -Таны нэг дурсамж яриаг уншиж байсан. Монгол хүн сансарт ниссэн тухай мэдээг өвгөчүүлийн ярианаас сонсоод уйлж байлаа гэж. Тэр баяр бахдлын нулимс байсан уу? 

    Тэгэлгүй яахав. Өмнө хэлснээр их л мөрөөдөмтгий хүүхэд байж. Олон юм сонирхдог, ийм болоосой, тийм болоосой гэж ургуулан бодно. Янз бүрийн өнгө, зурагтай сэтгүүл, ном уншаад л мөрөөдөлл автамтгай тийм л хүүхэд байхгүй юу. Нэг өглөө, тэр нь 1981 оны 3 сарын 22-ны өглөө байсан биз. Тэр үед чинь би тав,зургадугаар ангийн хүүхэд. Сумын төвөөр гүйгээд явж байтал байшингуудын гадна талд том том зурагнууд наачихсан, маш өнгөлөг харагдав. Тухайн үед тийм өнгөлөг, тод хэвлэлтэй зураг ЗХУ-ын сэтгүүлээс өөрөөр бол байдаггүй байлаа шүү дээ. Ингээд харсан чинь Монголын далбаатай, хажууд нь нэг орос хүн бас Зөвлөлтийн зурагтай, монгол хүн сансарт ч билүү биччихсэн. Тэгээд сумын Улаанбулан, захиргааны хажууд өвгөчүүл суучихсан нэг их баяр дүүрэн, сэтгэл хангалуун хүмүүс сууж байна. Томчуудын яриаг сонсож болдоггүй үе шүү дээ. Тэгсэн ч гэсэн чихээ тавиад хэрэгт дурлаад сонстол “Монгол хүн сансарт ниссэн байна”, “Шөнө радиогоор ингэж ярилаа” гэж байна. Их тод санадаг юм юу гэхээр би тэр яриаг сонсоод газар зураад сууж байснаа өөрийн эрхгүй нулимс урсаад, сургууль руугаа гүйгээд хэн нэгэнд хэлэх гэсэн найзууд байдаггүй. Тийм л юм болж байж. Монгол хүн сансарт ниссэн тухай мэдээр бүр тэр алс нутгийн сумын сургуулийн хязгаарт оччихсон, сурагч хүүхэд сонсоод яаж байжээ. Монголд ингэж ард түмнээрээ давлгаалан баярлаж байсан үе ер нь хэдхэн байдаг. 

    -Сансарт ниссэн үйл явдал бол түүхэнд томоор бичих үйл явдал байх. Түүнээс хойш таны сэтгэлд үлдсэн үйл явдал юу вэ?

    Зүгээр нэг чухал үйл явдал гэхэд багадна. Энэ бол гайхамшигтай үйл явдал байсан. Яагаад гэвэл бүхэл бүтэн ард түмэн уйлах нь уйлж, инээх нь инээж байсан сэтгэлийн тийм давалгаа болж байгаа юм. Тэр цагаас хойш бол 90 оны үйл явдал байна. “Ардчилсан хувьсгал гараад, Монгол ийм чөлөөт орон болох гэж байна, бүгд гадаадад зорчдог болно, гадны гудамжаар дүүрэн байдаг машин удахгүй манайд ч байдаг болно, бүх дэлгүүр бараагаар дүүрэн, дэлхийн гоё сайхныг хэрэглэдэг болно” гээд л. Бас “Монгол Улс ардчилсан сонгууль явуулж, дундаасаа хүссэнээ сонгодог болно” гэхэд маш гоё сонсогдоно. Тэгээд тэр эхэн үеийн жагсаал, өлсгөлөнгийн дараа олон хүн уйлж байсан, тэр бол үнэн. Олон ч хүн “За ёстой нэг гоё юм болох нь, одоо л Монгол хөгжих нь” гэдэг найдлага тэр үед байсан. Энэ бол нэг үйл явдал. Өөр нэг үйл явдал бол манай Н.Түвшинбаяр алтан медаль авсныг хэлнэ. Тэгэхээр ард түмэнд бүгдийг нь давалгаалуулах хүлээлт хүсэл ямар ч гэсэн байдаг байх нь ээ. 1911 онд “Богд хаант улс мандаж, манжийн дарлалаас гарлаа” гэхэд хөдөө хотгүй баярлаж байсан гэдэг. Дараа нь 1944 онд Хятадаас тусгаар байна гэдэг санал асуулга явуулах үйл явдал. Энэ мэт баярт үйл явдлууд үе үе ард түмэнд ирдэг юм байна. Улс орон оршиж байгаа болохоор одоо цаашаа ч олон ирэх байх. 

    1e5cb4e1-5a52-42e8-8e56-661fd209b141,бадамсамбуу Болзоо time mn (4).jpg.jpg

    -Нэлээд удаан ярилцлаа. Энд хүрээд ярилцлагаа өндөрлөе. Таны цаашдын ажил амьдралд амжилт хүсье.

    Баярлалаа. “Болзоо” гэдэг нэвтрүүлэгт орж үзлээ. Танай нэвтрүүлгийнхэнд амжилт хүсье. Төгсгөлд нь настай хүн шиг сургааль айлдмааргүй байна, би чинь одоо идэр насны хүн шүү дээ. Ер нь бол энэ залуучуудыгаа, хойч үеээ эх орон газар нутаг, соёл түүхээ ойлгодог суурьтай болгож өсгөхгүй бол байдаг л нэг улс болчих гээд байна. Монгол чинь байдаг л нэг улс биш шүү дээ. Өөрийн түүх, баялаг соёлтой, үүгээрээ ялгардаг улс. Гэтэл одоо Европоор явахад улс гээд байдаг мөртлөө байдаг л нэг улсууд байна. Хэл нь байхгүй, онцлог соёлын хэлбэрүүд нь байхгүй. Ийм нэг байдаг л улс болчих гээд байна уу л гэж боддог. Хүмүүсийг багаас нь үүнд бэлдэхгүй бол зүгээр нэг эрх ашгаар нийгэмтэй харьцдаг болох гээд байна. Бид эрх ашгаар биш сэтгэлээрээ харьцдаг хүмүүс байх ёстой. 

    Эх сурвалж: Time.mn

  • Н.ЖАВЗМАА- Шилмүүст модны эфирийн тос үйлдвэрлэл

    Монгол Улсын ШУА-ийн Хими, химийн технологийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан, докторант

     Монгол орны шилмүүст модны эфирийн тос нь бактери мөөгөнцөр устгах, хорт хавдрыг дарангуйлах “хүчтэй”

    Н.Жавзмаа Нобелийн шагналтнуудтай хийх 70 дахь удаагийн уулзалтад оролцохоор сонгогдоод байна. Энэ оны 6 дугаар сарын 28-наас 7 дугаар сарын 3-нд ХБНГУ-ын Линдау хотод болох тус уулзалтад 35 хүртэлх насны дэлхийн 650 шилдэг залуу судлаач оролцох юм. 1951 оноос эхлэлтэй тус уулзалтад 2015 оноос хойш манай улсаас зургаан судлаач оролцсон бөгөөд дэлхийн өнцөг булан бүрээс сонгогдсон залуу судлаачид санал бодлоо идэвхтэй солилцохоос гадна үндэстэн хоорондын “хил хязгааргүй уулзалт” болдгоороо онцлогтой.

    -Нобелийн шагналтнуудтай хийх тус уулзалтад 2015 оноос хойш оролцсон манай улсын долоо дахь судлаач та болох нь ээ. Шалгаруулалтад хэрхэн сонгогдов?

    -Энэ уулзалтад оролцох залуу судлаачдын материал саналыг манай хүрээлэнгээс ШУА-д хүргүүлсэн юм.  Aкадемиас ярилцлага авч сонгон шалгаруулсны дүнд нэг залуу судлаачийг тус уулзалтад явуулахаар тодорхойлох захидал илгээснээр судлаач онлайн өргөдөл бөглөх эрхтэй болдог. Онлайн өргөдлийг судлаач бөглөж илгээснээр уулзалт зохион байгуулах комисс сонгон шалгаруулж оролцогчдыг сонгодог. Өргөдөлд боловсрол, судалгааны ажил, судалгааны бүтээл, амжилт, бусад ур чадвар, олон нийтийн ажилд хэрхэн оролцдог талаарх мэдээллийг бөглөсөн. Эдгээр мэдээллийг тусгахын зэрэгцээ үйлдвэрлэлтэй холбож судалгаа хийдэг гэдгээ тодотгон бичсэн.

    Анх тус уулзалтын веб хуудас руу орж танилцуулга болон өмнөх жилүүдэд оролцсон залуу судлаачдын сэтгэгдэлтэй танилцаад нэлээд эмээсэн. Их мундаг залуучууд өндөр шалгуураар оролцсон байсан. Тиймээс сонгогдох эсэхдээ эргэлзсэн л дээ. Шалгаруулалтад тэнцсэн тухай захиа ирэхэд маш их баярласан ч Монгол Улсын ШУА гэсэн том байгууллагын химийн салбарыг төлөөлнө гэхэд маш их хариуцлага оногдож байгааг ойлгоод бас эмээж л байна. Тиймээс бэлтгэл сайн хийж, өөрийгөө хөгжүүлэх шаардлагатай байгаа.  

    Энэ ташрамд надад итгэл найдвар хүлээлгэн уулзалтад явуулахаар сонгосон Хими, химийн технологийн хүрээлэнгийн удирдлагууд болон ШУА-ийн тэргүүлэгчдэд талархсанаа илэрхийлье.

     -Энэ удаагийн уулзалтад өмнөх жилүүдээс харьцангуй олон буюу Нобелийн шагналт 70 эрдэмтэн оролцоно. Уулзалтаас ямар үр дүн хүлээж байгаа вэ?

    -Танилцуулгаас харахад уулзалтад оролцох судлаачдыг бүлэг болгон хуваагаад, судлаачид судалгааны ажлаа танилцуулдаг юм билээ. Энэхүү уулзалтад оролцсоноороо бусад олон орны судлаачидтай харилцаа холбоо тогтоох боломжтой. Мөн Нобелийн шагналтнуудын лекцийг сонссоноор залуу судлаачийн хувьд, судалгаа хийх эрч хүч нэмэгдэхийн хажуугаар олон улсын судалгааны чиг хандлагыг ойлгож, түүнийгээ цаашдын судалгаандаа ашиглах бололцоо бүрдэнэ гэж найдаж байна.

    -Өөрийн судалгааны ажлын талаар танилцуулна уу?

    -Сүүлийн жилүүдэд шилмүүст модны эфирийн тосны химийн бүрэлдэхүүн биологийн идэвхийг тодорхойлох судалгааг хийж байна. Эфирийн тосны үйлдвэрлэлийг Монголд бий болгохын тулд эхний ээлжинд мод бэлтгэлийн хаягдал шилмүүсний эфирийн тосны үйлдвэрлэлийг бий болгох нь хамгийн оновчтой гэж үзэж байгаа. Учир нь Монгол орны шилмүүст модны эфирийн тос нь бактер мөөгөнцөр устгах, хорт хавдрыг дарангуйлахад идэвхтэй үйлчлэлтэй болох нь эхний шатны судалгаагаар тодорхойлогдоод байгаа юм.

    Мөн шилмүүсний эфирийн тосны зонхилох нэгдлүүдийг изомержүүлэн олон өөр төрлийн дэгдэмхий нэгдлийн хольцуудыг гарган авах өргөн боломжтой. Ингэснээр Монголд эфирийн тос, түүнээс үүдэлтэй байгалийн гаралтай үнэрийн үнэт түүхий эдийг дотооддоо үйлдвэрлэх боломж нээгдэнэ. Тиймээс цаашид энэ төрлийн судалгааг илүү нарийвчлан, өргөн цар хүрээтэй  хийснээр экспортыг дэмжих дотоодын үйлдвэрлэл бий болоход чухал нөлөө үзүүлнэ.

    Миний хувьд, ШУА-иас зохион байгуулсан Энтрепренер судлаач (ЭС-21) хөтөлбөрт хамрагдсанаар судалгаагаа үйлдвэрлэлтэй холбох боломж нээгдсэн. Одоогоор шилмүүст модны цэвэр эфирийн тосыг бага хэмжээгээр зах зээлд нэвтрүүлээд байна. Мөн  инновацлаг судлаачдын судалгааны ажлын дүн, түүхий эдийн боловсруулалтын технологи Монголын жижиг, дунд үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэхэд маш их хэрэгтэй байгаа өнөө үед залуу сулаачид бид дор бүрнээ судалгааныхаа ажлыг үйлдвэрлэлд нэвтрүүлэх талаар анхаарч ажиллах нь зүйтэй юм.


    Улаанбаатар /МОНЦАМЭ/ 
    bolor@montsame.mn | 2020-03-19 14:24:04

    Хими, хими технологийн хүрээлэн https://www.facebook.com/%D0%A…

  • Минжигдоржийн НАЙДАНХҮҮ- Хөгжлийн бодлого судлаач

    Зооинженер, хөгжлийн бодлого судлаач

    1969 онд Булган аймгийн Булган хотод төрсөн

    Булган хотын П. Е. Шетинкины нэрэмжит 1-р арван жилд суралцсан

    1996 онд Румын улсын Бухарест хотын Хөдөө Аж Ахуйн Шинжлэх Ухаан, Мал эмнэлгийн Их Сургуулийг (USAMVB) Зооинженер-статистикч мэргэжлээр бакалавр зэрэгтэй дүүргэсэн

    2014 онд Норвеги улсын Амьдралын Шинжлэх Ухааны Их Сургуульд (NMBU) ХААУ-ны (PhD) докторын зэргийг “Mongolian mare milk production” сэдвээр хамгаалсан. 

    2010 онд мөн МУИС-ийн ХЗС-ийг Эрхзүйч мэргэжлээр дүүргэсэн.

    2019 онд БСШУС-ын сайдын Шинжлэх ухаан, дээд боловсрол хариуцсан Зөвлөх

    “Ургадаг баялаг, Өсдөг баялаг” үндэсний хөтөлбөрийг боловсруулан ХАА-д суурилсан хөгжлийн бодлогыг хэрэгжүүлэх зорилготой ажилладаг.

    ҮЗЭЛ БОДОЛ

    Монголчууд бид:

    1. Баялагтаа эзэн болцгоож, Баялгийн тэгш хуваарилалтыг бий болгоё, 

    2. Баялгын орлогоо Монгол банкиндаа төвлөрүүлье, 

    3. Нэг ам. доллартай тэнцэх төгрөгийн ханшаа 2 оронтой тоонд оруулая, 

    4. Монгол хүний нэг цагт хөдөлмөрлөөд авах цалин хөлсийг Норвегийн түвшинтэй адил хэмжээтэй болгоё, 

    5. Монгол хүнээ нэгд эрэмблэе, 

    6. Xөдөөдөө хотоос илүү амьдрал, хөгжил бий болгоё, 

    7. Гэр хорооллоо хаус хороолол болгон өөрчилье, 

    8. Бүгдээрээ өндөр татвар төрдөө төлцгөөе, 

    9. Эргүүлээд төрөөсөө өндөр халамж, хангамж шаардацгаая, 

    10. Авлига, хээл хахуулиас ангижрая, 

    11. Улс орныхоо эрх ашигт харшилсан, олон түмнийхээ хөрөнгө, мөнгөнд хүйтэн хандсан төрөөс төрсөн тэрбyмтнүүдад өндөр хариуцлага тооцоё, 

    12. Xулгайгүй, худалгүй, хуйвалдаангүй Монголыг босгоё!… гээд бүгд Эвийн мориндоо мордвол бидэнд хөгжил ойрхон байна даа.

    Хөгжил гэдэг ердөө иргэд амьдрах таатай орчин. Норвегид утаа, түгжрэл алга, уур уцаар алга, утгагүй улстөржилт алга.

    https://www.facebook.com/%D0%9…

  • Дугарсүрэнгийн ГҮН ҮЙЛС- Нэрт орчуулагч, зохиолч, соён гэгээрүлэгч

    Төрт ёс хаадын сангийн тэргүүн, зохиолч, орчуулагч, түүх судлаач

    УРАН БҮТЭЭЛ

    ТҮҮХ, СОЁЛЫН ЧИГЛЭЛЭЭР

    – Чингис Хаан: Эш хөргийг баримтлах их эзний дүр төрх- Их хаадын зарлигийн дээжис- Монгол Хаад: Намтар цадигийн зурагт цомог – Монголын Нууц Товчоо: хуулмал болон барламал дэвтрүүд- Монгол Хаад (хүүхдэд зориулсан зурагт цомог)- Тэнгэрийн Зарлиг (түүхэн туужис)- Тэнгри (өгүүллэг, туужис)- Солонгон Хөндий (роман)- Алтан ургийн хаадын зургийн цомог- Монгол Хаад – нэгдмэл бахархал (бүрэн хэмжээний түүхэн баримтат кино) – Монгол Хатад: Ээдрээт түүхийн тайлал (бүрэн хэмжээний түүхэн баримтат кино) 

    УДИРДСАН ТӨСӨЛ, ТОМООХОН БҮТЭЭЛҮҮД

    – Монгол хаад: 11 боть түүхийн их шастир НЭГДҮГЭЭР БОТЬ (Тэргүүн Бөлөг – ХҮН ГҮРНИЙ ХААД: Модун шаньюй, Үжүлү Жоди шаньюй, Үлэй Жоди шаньюй, Юй Худурши шаньюй, Пүнү шаньюй, Би шаньюй; Атиль хаан. Дэд Бөлөг – ХАМАГ МОНГОЛЫН ХААД: Хабул хаан, Амбагай хаан, Хотула хаан, Есүхэй баатар); ХОЁРДУГААР БОТЬ (ЧИНГИС ХААН); ГУРАВДУГААР БОТЬ (ИХ МОНГОЛ УЛСЫН ХААД: Өгэдэй хаан, Гүюг хаан, Мөнх хаан, Аригбөх хаан); ДӨРӨВДҮГЭЭР БОТЬ (ЦАГАДАЙН УЛСЫН ХААД: Цагадай хаан, Доголон Төмөр); ТАВДУГААР БОТЬ (АЛТАН ОРДНЫ ХААД: Зүчи хаан, Бат хаан, Сартаг хаан, Улаагчи хаан, Бэрх хаан, Мөнхтөмөр хаан, Тудамөнх хаан, Тулабуга хаан, Тогтоа хаан, Узбек хаан, Тогтамыш хаан); ЗУРГААДУГААР БОТЬ (ИЛ ХААНТ УЛСЫН ХААД: Хүлэгү хаан, Абага хаан, Тэкүдер хаан, Аргун хаан, Гэйхату хаан, Байду хаан, Газан хаан, Өлзийт хаан, Абу Сеид хаан); ДОЛООДУГААР БОТЬ (Тэргүүн Бөлөг – ИХ ЮАНЬ УЛСЫГ ЭСЭРГҮҮЦСЭН МОНГОЛЫН ЭВСЛИЙН ТОЛГОЙЛОГЧ ХАЙДУ ХАН; Дэд Бөлөг – МОНГОЛЫН ИХ ЮАНЬ УЛСЫН ХААД: Хубилай Сэцэн хаан, Төмөр хаан Өлзийт, Хайсан Хүлэг хаан, Аюурбарбад Буянт хаан); НАЙМДУГААР БОТЬ (Тэргүүн Бөлөг – МОНГОЛЫН ИХ ЮАНЬ УЛСЫН ХААД (үргэлжлэл): Шадбал Гэгээн хаан, Есөнтөмөр хаан, Тугтөмөр хаан, Ринчинбал хаан, Тогоонтөмөр хаан; Дэд Бөлөг – УМАРД ЮАНЬ УЛСЫН ХААД: Аюушридара хаан, Төгстөмөр хаан; Гутгаар Бөлөг – ДӨЧИН, ДӨРВӨН ХОЁРЫН МОНГОЛ УЛСЫН ХААД: Энх Зоригт хаан, Элбэг хаан, Гүнтөмөр хаан, Өлзийтөмөр хаан, Дэлбэг хаан, Адай хаан, Тайсун хаан, Махагүргис хаан, Молон хаан, Мандуул хаан, Батмөнх Даян хаан); ЕСДҮГЭЭР БОТЬ (Тэргүүн Бөлөг – МОНГОЛЫН ТҮМЭД ТҮМЭНИЙ ТЭРГҮҮН АЛТАН ХАН; Дэд Бөлөг – ДӨЧИН, ДӨРВӨН ХОЁРЫН МОНГОЛ УЛСЫН ХААД: Барсболд хаан, Боди Алаг хаан, Дарайсун хаан, Түмэн Засагт хаан, Буян хаан, Лигдэн хаан); АРАВДУГААР БОТЬ (ЗҮҮНГАР ХААНТ УЛСЫН ХААД: Галдан Бошигт хаан, Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хаан, Даваач хаан); АРВАН НЭГДҮГЭЭР БОТЬ (БОГД ХААНТ МОНГОЛ УЛСЫН ХААН БОГД ЖАВЗАНДАМБА ХУТАГТ)Төсөлд оролцогчид: Түүхийн Ухааны доктор С.Бадарчи, Ж.Болдбаатар, Л.Ганбат, Г.Жамсран, С.Лочин, Б.Нацагдорж, А.Пунсаг, Ж.Урангуа, Н.Хишигт, Ц.Цэрэндорж, С.Цолмон, Х.Шагдар, Д.Энхцэцэг, Ц.Энхчимэг, Г.Эрдэнэчимэг; магистр Ч.Содбилэг, Б.Сэрчин, А.Төмөр-Очир; доктор Д.Цахилгаан; Г.Мэнд-Ооёо, Б.Номинчимэд, С.Товуудорж- “Монгол хатад” 3 боть түүхийн шастир.I БОТЬ (Алун гуа, Өэлүн эх, Бөртэ хатан, Есүй хатан, Хулан хатан, Алаха бэхи, Сорхагтани бэхи, Дөргэнэ хатан, Огуль Хаймиш, Хотолун гүнж, Өлзийт гоо, Самар гүнж, Сэцэг бэйж, Мандухай сэцэн, Юнгэн хатан, Абай хатан, Мадь тайгал хатан)II БОТЬ (Ханджамц хатан, Гүнж хатан, Сайхан Жуй хатан, Пунцагролма хатан, Доржравдан хатан, Ану хатан, Сэтэржав хатан, Дармабал хатан, Уламбаяр хатан, Есөнлүн хатан, Турхан хатан, Эргэнэ хатан, Сарай Мульк хатан, Ак султан Ханике, Ханзаде бегум гүнж, Айша султан бегум зэрэг Цагадайн улсын хатад, дараа нь Борогчин хатан, Цэцэг хатан, Яйлак хатан, Тайдула хатан, Жаныке гүнж нарын Алтан Ордны хатад), III БОТЬ (Илдүз хатан, Тогос хатан, Гүюг хатан, Өлзий хатан, Хутуй хатан зэрэг Ил хаант улсын 20-иод хатан, Монголын Юань Улсын 17 хатан, Корйө болон Манжийн үеийн 30 гаруй хатан)Төсөлд оролцогчид: Түүхийн Ухааны доктор Л.Ганбат, Б.Нацагдорж, А.Пунсаг, Ж.Урангуа, Ц.Цэрэндорж, С.Цолмон, Д.Энхцэцэг, Ц.Энхчимэг, Г.Эрдэнэчимэг; магистр Ч.Содбилэг, Б.Сэрчин, А.Төмөр-Очир.- Алтан ургийн 36, Алтан ургийн бус 1, нийт 37 хааны хөрөг бүтээх төсөл Төсөлд оролцсон зураачид: Ч.Алимаа, Ц.Болд, С.Ганболд, Б.Насанцэнгэл, Ц.Отгонбаяр 

    – Чингис, Өгэдэй, Хубилай гурван их хааны сэнтийдээ заларсан, реалист уран зургийг том хэмжээгээр бүтээх төсөл / Зураач: А.Далантай
    – Чингис хааны цээж баримал / Барималч: А.Далантай- Чингис хааны төрийн бэлгэдэл / Зөвлөх: С.Дулам (доктор, профессор)
    – “Монголын Нууц Товчоо” нэгэн дэлгэмэл нүүрнээ бэлтгэх төсөл.
    – Монголын Нууц Товчоо: танилцуулга, толилуулга / Төрт Ёс, Хаадын Сан, Өвөр Монголын “Монголын Нууц Товчоо” Сурвалж Бичгийн Хүрээлэн- Монголын Юань гүрнийг үндэслэгч, их хаан Хубилайн 800 жилийн ойг ёслон тэмдэглэх ЗГ-ын бүрэлдэхүүнд ажиллаж, ойн лого, сүлд зураг зэргийг биечлэн бэлтгэв.- Монголын найман Богд – Богд Хаан (8-р Богдын намтар цадиг) – Монголын их хаад – Богдын лүндэн – Хаан Цадиг (түүхэн туужис) / Төсөлд оролцогчид: С.Пүрэв, Б.Өлзийсүрэн, Ч.Жанчивдорж, Б.Ойдов, До.Цэнджав, С.Оюун- Хатан цадиг (түүхэн туужис) / Төсөлд оролцогчид: Б.Өлзийсүрэн, До.Цэнджав, С.Пүрэв, Ч.Жанчивдорж, Б.Ойдов- Жанжин цадиг (түүхэн туужис) / Төсөлд оролцогчид: С.Пүрэв, Ч.Жанчивдорж, Б.Ойдов, Д.Төрбат, С.Батжаргал, До.Цэнджав, С.Оюун- Тэнгэр хүлэгтэн (Уралдаанд шалгарсан түүхэн туужис) – “Есөн Зууны Сонгодог Бадгууд” XIII-XXI зуун хүртэлх монгол туургатны яруу найргийн дээжис (Д.Гүн-Үйлсийн тайлбар, тодруулга бүхий эмхэтгэл). ОРЧУУЛГА, ХЭЛ ШИНЖЛЭЛИЙН ЧИГЛЭЛЭЭР- А.С.Пушкин: Шүлгүүд / Орос хэлнээс орчуулсан Д.Гүн-Үйлс, ариутган шүүсэн Ю.Н.Кручкин. Улаанбаатар хот, Мөнхийн Үсэг ХХК, 2007, -132н.- А.С.Пушкин “Таашаалдаа зориулму” (А.С.Пушкиний хориотой байсан шүлгүүд) / Орчуулагч Д.Гүн-Үйлс, дизайнер М.Тэгшжаргал, зураач А.Далантай. Улаанбаатар хот, Мөнхийн Үсэг ХХК, 2009.- Эрин зууны дурлал (У.Шекспирийн сонетууд, А.Пушкиний шүлгүүд; ном, CD) / Орчуулагч, дуун өгүүлэгч Д.Гүн-Үйлс, Бит пресс, 2010 он.- Мао Зэдун / түүхэн өгүүллүүд. / Зохиогч А.Панцов, Орос хэлнээс орчуулсан Д.Гүн-Үйлс, Х.Төмөр. Бит пресс, 2010 он.- Нострадамус: Зөн билиг оршвой. / Д.Гүн-Үйлс. Улаанбаатар хот, Соёмбо Принтинг компани, 2005.- Дэлхийд манлайлагчдын маркетинг / Зохиогчид Сливотски А., Моррисон Д. Орчуулагч Д.Гүн-үйлс, Ц.Нарангэрэл, редактор Д.Гүн-Үйлс. Улаанбаатар хот, Соёмбо принтинг ХХК, 2006.- Монгол-Англи Толь / Д.Гүн-Үйлс. техник редактор М.Тэгшжаргал. Улаанбаатар хот, Бит пресс, 2010.- Орчуулга, найруулга зүй (Англи хэлээр жишээлсэн онол, дадлага) / Утга зохиолын тухай яриа (шүүмж судлал) / Зохиогч Д.Гүн-Үйлс. техник редактор М.Тэгшжаргал. Улаанбаатар хот, Соёмбо Принтинг ХХК, 2008.- Англи хэлний нууц товчоо (Англи хэл сурахад тохиолдох хүндрэл бэрхшээлүүдийг даван туулах арга зам) / Зохиогч Д.Гүн-Үйлс, техник редактор М.Тэгшжаргал. Улаанбаатар хот, Мөнхийн Үсэг ХХК, 2006.- Кембрижийн англи хэлний шинэ курс: Түлхүүр хариулт бүхий дадлагын ном 4 (Кембрижийн Хэвлэлийн газрын албан ёсны эрхтэйгээр) / Зохиогчид О’Саливан, Д. Сван, М, Уолтер, К. / Орчуулагч Д.Гүн-Үйлс, техник редактор М.Тэгшжаргал. -Улаанбаатар хот, Мөнхийн Үсэг ХХК, 2007.- Англи хэлний өгүүлбэр зүй / Зохиогч Д.Гүн-Үйлс, техник редактор М.Тэгшжаргал. Улаанбаатар хот, Мөнхийн Үсэг ХХК, 2007.- Англи хэлний үг зүй / Зохиогч Д.Гүн-Үйлс, техник редактор М.Тэгшжаргал. Улаанбаатар хот, Мөнхийн Үсэг ХХК, 2007. – Англи монгол зэрэгцүүлсэн хэл зүй / Зохиогч Д.Гүн-Үйлс, техник редактор М.Тэгшжаргал. Улаанбаатар хот, Мөнхийн Үсэг ХХК, 2007.- Монгол герман яриан толь / Д.Гүн-Үйлс, техник редактор М.Тэгшжаргал. Улаанбаатар хот, Соёмбо принтинг ХХК, 2005. – Монгол англи тайлбар яриан толь / Д.Гүн-Үйлс, техник редактор М.Тэгшжаргал. Улаанбаатар хот, Соёмбо принтинг ХХК, 2005. – Англи яриан хөтөч / Д.Гүн-Үйлс, техник редактор М.Тэгшжаргал. Улаанбаатар хот, Соёмбо принтинг ХХК, 2007. – English – Mongolian phrase – book (аудио CD-ний хамт) / Д.Гүн-Үйлс, техник редактор М.Тэгшжаргал. Улаанбаатар хот, Мөнхийн Үсэг ХХК, 2008. – Би англиар ярьж чадна (аудио CD-ний хамт) / Д.Гүн-Үйлс, зураач А.Бат-Эрдэнэ, техник редактор М.Тэгшжаргал. Улаанбаатар хот, Live Design ХХК, 2006. – Англи хэлийг алхам алхамаар (1) (4 ширхэг аудио CD-ний хамт) / зохиогч Н.А.Бонк, И.И.Левина, И.А.Бонк; орчуулагч Д.Гүн-Үйлс, техник редактор М.Тэгшжаргал. Улаанбаатар хот, Мөнхийн Үсэг ХХК, 2008. – Англи хэлийг алхам алхамаар (2) (3 ширхэг аудио CD-ний хамт) / зохиогч Н.А.Бонк; орчуулагч Д.Гүн-Үйлс, техник редактор М.Тэгшжаргал. Улаанбаатар хот, Мөнхийн Үсэг ХХК, 2008. – Англи хэлний алтан дүрэм / Д.Гүн-Үйлс, техник редактор М.Тэгшжаргал. Улаанбаатар хот, Мөнхийн Үсэг ХХК, 2008. – Англи хэлний алтан ном / Д.Гүн-Үйлс, техник редактор М.Тэгшжаргал. Улаанбаатар хот, Мөнхийн Үсэг ХХК, 2010. – Speak & Listen / эмхэтгэгч, зохиогч Д.Гүн-Үйлс, техник редактор М.Тэгшжаргал. Улаанбаатар хот, Мөнхийн Үсэг ХХК, 2008. – Төгс гэгээрсэн их багш Чин Хай / Асуулт, хариултууд. Орчуулсан Д.Гүн-Үйлс- Нохой миний амьдралд. Зохиогч Чин Хай. Орчуулсан Д.Гүн-Үйлс.- Төгс гэгээрсэн их багш Чин Хай / Зуун зууны хайр. Орчуулсан Д.Гүн-ҮйлсХҮҮХДИЙН ЗОХИОЛ БОЛОН БУСАД- Тэнгэрийн охин (өгүүллэг, туурь) / Зохиогч Д.Гүн-Үйлс, зураач Цом.Ганзориг, техник редактор М.Тэгшжаргал. Улаанбаатар хот, Мөнхийн Үсэг ХХК- “Шижиртэн дуурсах үеийнхэн мину” (Алтан Үеийн зохиолч, уран бүтээлчдийн тайлбар бүхий зургийн цомог.) / Ерөнхий редактор, эрхлэн нийтлэгч Д.Гүн-Үйлс. Улаанбаатар хот, Мөнхийн Үсэг ХХК, 2017.- Яруу найргийн тухай яриа / Д.Гүн-Үйлс, техник редактор М.Тэгшжаргал. Улаанбаатар хот, Соёмбо принтинг ХХК, 2007 он.- Яруу найргийн шинэ үе. / Ерөнхий редактор, эрхлэн нийтлэгч Д.Гүн-Үйлс. Улаанбаатар хот, Мөнхийн Үсэг ХХК, 2007.- “Гайхамшгийн эрэлд” Телевизийн 10 цуврал кино зохиол. Баримтат уран сайхны, хүүхдийн бүтээл. Байгаль хамгаалах сэдэвтэй. / Зохиогч Д.Гүн-Үйлс, техник редактор М.Тэгшжаргал. Улаанбаатар хот, Мөнхийн Үсэг ХХК, 2008.- “Гайхамшгийн эрэлд” 10 цуврал комикс. (Байгаль хамгаалах сэдэв) / Зохиогч Д.Гүн-Үйлс, Зураач: А.Бат-Эрдэнэ, дизайнер М.Тэгшжаргал. Улаанбаатар хот, Мөнхийн Үсэг ХХК, 2013.1-р дэвтэр Цэвэр агаар, 2-р дэвтэр Лус гуай, 3-р дэвтэр Бэлэг, 4-р дэвтэр Хотод айлчилсан цэвэр агаар, 5-р дэвтэр Нууц, 6-р дэвтэр Амьтадын хувцасны дэлгүүр, 7-р дэвтэр Супермен, 8-р дэвтэр Ойг хэн тарив?, 9-р дэвтэр Гайхмаар юм, 10-р дэвтэр Тогорууны өндөг. – Амьтадын тухай цувралууд (Хойд туйлын амьтад, Европ тивийн амьтад, Африк тивийн амьтад, Ази тивийн амьтад, Австрали тивийн амьтад, Америк тивийн амьтад) / Д.Гүн-Үйлс, дизайнер М.Тэгшжаргал. Улаанбаатар хот, Мөнхийн Үсэг ХХК, 2008.- “Мазаалай” цуврал (англи, монгол хэл дээрх) / Зохиогч Д.Гүн-Үйлс, техник редактор М.Тэгшжаргал. Улаанбаатар хот, Соёмбо принтинг ХХК, 2008.- “Мазаалай” цуврал (Хүүхдэд зориулан туурвисан Монголын болон гадаадын зохиолчдын шилдэг бүтээлийн дээжис) / Д.Гүн-Үйлс, техник редактор М.Тэгшжаргал. Улаанбаатар хот, Мөнхийн үсэг ХХК, 2008.- “Эверест” аудио тренинг / Зохиогч Д.Гүн-Үйлс, Оролцсон уран бүтээлчид: Монгол Улсын Соёлын Гавъяат Зүтгэлтэн Чулуунбат, Хаянхирваа, нэвтрүүлэгч Идэрчулуун, найруулагч Баярсайхан, Насандулам. Редактор М.Тэгшжаргал. Улаанбаатар хот, МУЗСТ, 40 минут.- “Ёстой гоё ном” (Хүүхдэд зориулан туурвисан Монголын зохиолчдын шилдэг бүтээлийн дээжис) / Ерөнхий редактор, эрхлэн нийтлэгч Д.Гүн-Үйлс, дизайнер М.Тэгшжаргал, зураач А.Далантай. Улаанбаатар хот, Мөнхийн Үсэг ХХК, 2009.- Амжилтанд хүрэх буян / Сонсдог ном, double CD, 2008.- Ярьдаг цагаан толгой (монгол) / зохиогч Д.Гүн-Үйлс, БНХАУ, Шэнжений хэвлэлийн компани, 2015.- Ярьдаг цагаан толгой (англи) / зохиогч Д.Гүн-Үйлс, БНХАУ, Шэнжений хэвлэлийн компани, 2015.- Гоёхон Бүүжий / зохиогч Д.Гүн-Үйлс, Монголын Утга Зохиол Судлалын Төв, Мөнхийн Үсэг ХХК. 2017.Жич: Дээрх бүтээлүүдээс гадна түүх соёл, хэл, уран зохиолын чиглэлээр олон арван бүтээлийг Д.Гүн-Үйлс редакторлон толилуулжээ. Өдгөө хэвлэлд бэлэн болсон хэд хэдэн бүтээл буй.

     
    Д.Гүн-Үйлс: Бид тоогоор цөөн боловч үзэл санаагаар том үндэстэн

    Зохиолч, түүх судлаач Дугарсүрэнгийн Гүн-Үйлстэй уламжлалт оршихуй, монгол хүний мөн чанар, уг төрхийн талаар  ярилцлаа.

    -Тавлаг сайхан хаваржиж байна уу. Монгол хүний мөн чанарын тухай бодож эргэцүүлж явдгийн хувьд энэ сэдвээр ярилцана гэхээр сэтгэл хөдөлж байна. Ийм том сэдвийг энэ цаг үед дэвшүүлж ярих нь нэг талаар бас зориг юм даа. Одоо чинь Монголоо магтсан хүнийг ад үзэх нь холгүй болж шүү дээ…   
    -Сайхан, та сайхан хаваржиж байна уу. Энэ сэдвээр үндэсний сэхээтнүүд бүхий л цаг үед дуугарсаар ирсэн. Би тэдний л нэг. Чухал сэдэв. Гэхдээ үндэслэлтэй зөв тайлж ярихгүй бол хүмүүстээ тус биш, ус болж ч мэдэх эмзэг сэдэв.  

    Өнөөдөр бид их сонин цаг үед амьдарч байна. Энэ хижиг тахлыг эс тооцвол манай нөхцөлд илт нүдэнд харагдах түрэмгийлэл, дайсагнал, дайн дажин байхгүй боловч хүмүүсийн олон янзын хандлага, бие биетэйгээ тэмцэлдсэн бодол санаанууд, ургасан хөрсөө голж шилсэн элдэв “гоё цэцгүүд”-ийн гоморхол, өөрсдөө ч татгалзаж эхлээд байгаа гаднынхны амьдралын хэв маягийг дагаж дуурайх хүсэл, гаднынхны нөлөө, эд баялгийн төлөөх тэмцэл гээд үй олон зөрчилдөөн, ойлгомжгүй байдлын дунд бид амьдарч байна. Ер нь ойлгомжгүй байдал, хүлээлт хоёроос өөр амьдралыг сүйрүүлдэг юм байхгүй. Зөрчил ямар ч үед байдаг нь ойлгомжтой. Гэвч бидний цөөхөн монголчуудын дунд зөрчил үнэндээ хэтрээд байна л даа.

    Бид тоогоор цөөн боловч үзэл санаагаар том үндэстэн. Түүхийн бүхий л үеийн турш цөөхүүлээ байж ирсэн. Цөөхүүлээ атлаа бусдын дор оролгүй, харин ч дээр гарч байсан нь хавьгүй их. Үзэл санаа том байгаагүй бол олон үеийн турш цөөхүүлээ байж ирсэн үндэстэн түүхийн урт удаан хугацаанд тэсэж, бие дааж үлдэх, тэр тусмаа бусдаас илүүрхэх боломж угаасаа байгаагүй юм. Аз ганц хоёр таарч болох ч алхам тутамд таараад байхгүй шүү дээ. Тэгэхээр бидний аз гэж ойлгодог хувь заяаны сайн тохиол монголчуудыг алхам тутамд дагадаг байсан нь өвөг дээдэс маань зөв үзэл санаатай, зөв сэтгэлтэй явсны ач юм. Зөв үзэл санаатай, эр зоригтой хүмүүсийг л аз дагахаас биш, сул дорой хүмүүсийг аз дагаж байсан түүх ховор.

    Бид байгаль цаг агаарын олон янз хувирал, түүхийн ээдрээт үйл явц, хүнд хүчрийг даваад гараад ирсэн шигээ ямар ч үед тэсэж үлдэх, амьд гарах төрөлхийн зөн совинтой, тийм чадвартай ард түмэн. 

    Бид байгаль цаг агаарын олон янз хувирал, түүхийн ээдрээт үйл явц, хүнд хүчрийг даваад гараад ирсэн шигээ ямар ч үед тэсэж үлдэх, амьд гарах төрөлхийн зөн совинтой, тийм чадвартай ард түмэн. Тэсэж үлдээд зогсохгүй өөрийгөө ахин дахин тунхаглах санаж сэрэхүй бас бий. Өнөөгийн биднийг олон үеэр бэлтгэсэн өвөг дээдсийн ухаан ч бий. Бид тэднээсээ мөн чанараа өвлөж авсан. Өөр хаанаас хэнээсээ авах билээ дээ. Ер монголчууд гэлтгүй дэлхийн үндэстэн бүхэн өөрийн мөн чанартай. Менталитет, унаган төрх ч гэдэг. Унаган төрх, мөн чанар аливаа улс үндэстний хувь заяаг тодорхойлдог. Хувь заяаны код ч гэж болно.

    -Хувь заяа кодтой гэж бодохоор сонин юм байна шүү. Өөрөөр хэлбэл, хувь заяагаа ямар болгох нь бидний санаж сэрэхүйгээс шалтгаалах нь ээ дээ?
    -Тэгэлгүй яах вэ. Өөр юунаас шалтгаалах вэ. Гэхдээ эхлээд нэг юманд хариулчихмаар байна. Өнөөдөр бид ийм сул дорой байхаар кодлогдсон юм уу гэж асуух хүн гарч магадгүй. Магадгүй ч биш, ер нь гарна. Өвөг дээдсээсээ өвлөж авсан мөн чанар буруу болохоор өнөөдөр бид ингэж амьдарч байгаа хэрэг огт биш. Харин олон үеийн зөв үзэл санаа, зөв дадал хэвшил, зөв мөн чанараа бид үл тоож унтуулсан учраас ийм болчхоод байгаа юм. Гэхдээ монгол хүн тэр бүх эрхэм чанараа унтуулсан болохоос ор тас гээчхээгүй. Бидний сэтгэл зүрхэнд, зөн совинд нэлээд бөх нойрсож байгаа. Өнөөдөр Монголоо муулаад шүүмжлээд байгаа хүмүүсийн дотор ч ялгаагүй. Учир нь хүн судлалын онолоор язгуур мөн чанар тийм амар арилж алга болдоггүй. Алга болдог юм гэхэд ганц хоёр зуун жил, хоёр гурван үе хангалтгүй. Хэрэв монгол хүнийг өөрчлөх бодлого олон үе шаттай, нарийн төлөвлөгөөтэй, бүх төрлийн арга замаар хэрэгжээгүй бол шүү дээ.

    Хүний хөгжлийн онолоор бол, алс хэтийн зорилготой ч байна уу, амьдрах орчиндоо захирагдсан ч байна уу, ямар ч шалтгаантай бай хамаагүй, тухайн үндэстний оюун санаанд олон үеэр хэвшсэн сэтгэхүйн хэв маяг дараа үеийнхнийхээ мөн чанар, уг төрх болж үлддэг нь л бодит зүйл юм.

    Хүний хөгжлийн онолоор бол, алс хэтийн зорилготой ч байна уу, амьдрах орчиндоо захирагдсан ч байна уу, ямар ч шалтгаантай бай хамаагүй, тухайн үндэстний оюун санаанд олон үеэр хэвшсэн сэтгэхүйн хэв маяг дараа үеийнхнийхээ мөн чанар, уг төрх болж үлддэг нь л бодит зүйл юм. Улс үндэстэн бүхэн өөрийн нийтлэг гэмээр чанартай байдаг нь үүнтэй холбоотой. Олон мянганаар амьдарч ирсэн ахуй оршихуй, түүх соёл нь үндэстэн бүхний сэтгэхүйд кодлогдсон болохоор тэр. Ухаандаа хятадууд ажилсаг, зан заншлаа дээдэлдэг, жаахан дотуур тамиртай, оросууд болохоор далайцтай, нийтэч, хээгүй, танхайдуу, англичууд цэмцгэр, нухацтай, нэр төрд дуртай, япончууд хариуцлагатай, хөдөлмөрч, ёс уламжлалаа сахидаг гэхчлэн нэг тийм тогтчихсон гэмээр дүр төрх, хандлагыг бид олж хардаг…

    -Бид тэднийг тэгж хардаг юм байж. Тэд харин биднийг яаж хардаг бол. Монгол хүн яг ямар юм бол. Монгол хүний уг төрх, хандлага юу юм бэ?
    -Шууд тийм ийм гээд хэлчхэж болно л доо. Гэхдээ хүний мөн чанар, энгийнээр зан араншин, хандлага яаж бий болж төлөвшдөг тухай ярихын тулд олон үеэр оршин амьдарч ирсэн нөхцөл байдал, ахуй оршихуй, түүнээсээ ургаж гарсан сэтгэхүй, түүхийн явц, уламжлал, зан заншил зэргийг судалгааны зөв арга барилаар, хүн судлалын үүднээс логиктой гаргаж тавихгүй бол уг санаа нь хэчнээн зөв байгаад ч бусдад ойлгуулж чадахгүй. Зөв ойлгуулахгүй бол хүмүүс хүлээн зөвшөөрөхгүй, та бид хоёрын яриа ч ач холбогдолгүй болно. Хүний ой тойнд үлдээхүйц санаж эргэцүүлэх юм өгөхгүй бол хэн өөрийгөө таньж, өөрийгөө хүндлэх вэ дээ.

    Зөвхөн ганц шинжийг ойлгуулахын тулд л нэлээд их зүйл ярих хэрэгтэй болно. Жишээ хэлье. Холыг харах чадвар бол монгол хүний нэг мөн чанар байжээ. Нүдний хараа сайтай гэсэн утгаар биш шүү. Амьдралын алс хэтийг ухаарахдаа, хожмын үр дагаварт дүн шинжилгээ хийхдээ сайн байсан гэсэн үг. Ингэж хэлээд л орхичихвол хэн ч итгэхгүй. Залуучууд “Ёстой мэдэх ч үгүй юм байна. Монголчууд холыг хардаг байсан бол өнөөдрийнх шиг ингэж амьдрах уу. Адаглаад том гэрээг ингэж хийх үү?” гээд л шаагилдаад унана. Өнөөдрийн нөхцөл байдлаар сэтгээд байна л даа. Тэгвэл ганц энэ чанарыг тайлбарлахын тулд их холоос эхлэх хэрэгтэй болно. 

    Монгол хүний хувьд, орон зайг эзэгнэгч байхаар төрсөн гэж би боддог. Орон зай гэдэг өөрөө асар том ухагдахуун.

    Монгол хүний хувьд, орон зайг эзэгнэгч байхаар төрсөн гэж би боддог. Орон зай гэдэг өөрөө асар том ухагдахуун. Сэтгэлийн орон зай, зөн билгийн орон зай, хувийн орон зай, харилцааны орон зай гэхчлэн олон орон зай байдаг. Бас бодит ертөнцийн хэмжээсийг ч орон зай гэж ойлгож болно. Тэгэхээр байгаль дэлхий бол орон зайн бас нэг төлөөлөгч. Суурин соёлд цаг хугацаа чухал бол нүүдэлчин соёлд орон зай чухал байжээ. Нүүдэлчин соёлын хүмүүс орон зайг чухалчилж ирсэн нь цаг хугацааг хүн төрөлхтний төлөө үргэлж сайн сайхнаар гүйлгэхийн тулд дэлхий ертөнц өөрөө эрүүл саруул байх ёстой гэж сэтгэж амьдарсных юм.

    Өнөөдөр амьдрал дээр ч тэр, зурагтын дэлгэцээр ч тэр, хүмүүс машин техникийг цаг хугацаанаас түрүүлэх шахуу шамдан хийж байна. Тэгээд тэр хүчтэй техникээрээ уулыг нурааж, усыг эргүүлж, газрын хөрсийг онги татаж байна шүү дээ. Байгаль дэлхий сүйрч үгүй болсон ч цаг хугацаа урссаар үлдэх биз. Гэвч байгаль дэлхийтэйгээ хамт үгүй болох хүн төрөлхтөнд цаг хугацаа урссаар байх уу, уудам тал халил хясаанд тулж гэнэт төгсөх шиг таг зогсоно уу, үнэндээ юуны ялгаа байх вэ дээ. Цаг цагаараа байдаггүй, цахилдаг хөхөөрөө байдаггүй. Цаг хугацааны гадна орших юу ч байхгүй гэдгийг нүүдэлчин малч ард түмэн бас мэддэг байсан.

    Нүүдэлчин оршихуй өөрөө урт холын явдалтай. Хуучин цагт монголчууд намхан морио унаж дэлхийг хөндлөн гулд туучсан. Тэр зангарагаараа ямар ч орон зайнаас айж сүрдэхээсээ өнгөрсөн улс. Ухаандаа Төв Азийн өндөрлөгөөс хэдэн мянган бээрийн алсад мяралзан урсах Амударья мөрөн, Хорезм улс гэхэд эртний монголчуудын хувьд, “жижиг тугалын бэлчих газар” байсан юм. Гэтэл манай нийслэлээс тэр үеийн Хорезмын томоохон хот Ургенч хүртэл таван мянга гаруй км гээд бод. Хүнээ дагаад адуу мал нь ч тэвчээртэй. Дэлхийн ямар ч алс бөглүү хязгаар сайн морины гүйх газар байсан. Монголчууд морин дэл дээр холыг туулахаас гадна алсад сэрэмжлүүлэг мэдээ дамжуулах аргатай байсан нь орон зайг эзэгнэх ухааны л бас нэг илрэл байж. 100 км газар мэдээ дамжуулахад 10 гаруйхан минут шаардагддаг байсан гэвэл өнөөдөр итгэх хүн гарахгүй. Хүлэг мориноос өөр хурдан унаа байхгүй, нар, сар, галаас өөр гэрэл гаргах юмгүй эрт зуун шүү дээ. Өнөөдөр шиг холбоо барих утас шөрмөс байх биш. Яаж тэр хол газар мэдээ дамжуулдаг байсан юм бол гэж гайхах хүн гарна. Арга нь энгийн.

    Нутгийн хил хязгаараас эхлэн хараа бараагаа харах өндөрлөгүүд дээр хуурай мод, хатсан харгана, аргал хомоол овоолон бэлтгэж, асааж дохио өгөхөд дараагийнх нь асаах гэх мэтээр хоромхон зуур нутгийн гүнд мэдээ хүргэдэг байж. Өндөр уулын орой дээр харуулын цэргүүд байрлаад дайсан довтолсон нөхцөлд ээлж дараалан дохио өгсөөр эзэн хаанд мэдэгдэх ба хаан, жанждадаа цэргээ яаралтай засаж, дайсныг угтан цохих хугацаа өгдөг байж. Холыг туулах чадвар, мэдээ дамжуулах арга, нүүдэлчин оршихуйд дасан зохицсон зориг тэвчээр зэрэг олон чанар орон зайг эзэгнэх монгол хүний боломжийг бусдаас илүү болгосон.

    Нүүдэлчин малч улсын өглөө сэрээд хамгийн түрүүнд хардаг зүйл нь тооноор үзэгдэх хөх тэнгэр. Хөндий талаар хатируулж явахдаа хардаг юм нь хараа хүрэх алс, холын уулс. 

    Нүүдэлчин малч улсын өглөө сэрээд хамгийн түрүүнд хардаг зүйл нь тооноор үзэгдэх хөх тэнгэр. Хөндий талаар хатируулж явахдаа хардаг юм нь хараа хүрэх алс, холын уулс. Өвөл, зун, хавар, намрын аль ч улиралд ихэнхдээ нартай цэлмэг байдаг нь хүний сэтгэлийг тэнүүн болгодог. Хүний сэтгэхүйд нөлөөлөх газар нутгийн нөлөөлөл. Гэрэл гэгээ ихтэй газрын хүний сэтгэхүй өөр, бүүдгэр сүүмгэр газрын хүний сэтгэхүй өөр. Гэрэл гэгээ ихтэй, уудам нутгийн хүмүүсийн сэтгэл уужим байдаг. Дээр нь байнга алсыг харж явах тул нүдний хараа сайн. Тэнүүн сэтгэлээр аливааг ухаж бодох тул ирэх цагийг төсөөлөх нь газрын холыг хараалах шиг баримжаатай байжээ. Байгаль дэлхийн ааш араншинг танихдаа ч тэр, амьдралын алс хэтийг бодохдоо ч тэр. Тийм байж чадахгүй бол нүүдэлчин амьдралын хэв маягт зохицон амьдрахад хэцүү байсан. Байгаль нь хүнийг тийм чанарт сургана, тийм чанарт суралцсан хүн эргээд байгальдаа зохицон амьдарч чадна. Ийм л харилцан шүтэлцээтэй оршихуй байж.

    Холыг бодож сурахад өөр зүйл ч бас нөлөөлсөн. Тэр нь хууччуулын үг, аман зохиол, хайранд суурилсан сэтгэхүй. Цөөн айл талын энгэрээр тарж сийрэг суух тул олон хүний ярианд автах нь бага, тиймээс ойр байх гэрийн ахмадын үгийг л сонсоно. Өөрөө үнэн зөв явахын баталгаа болж амьдарсан хүндтэй хүнийхээ сургаал үгийг хэзээ ч мартахгүй. Үнэн зөв ухааныг хэзээ ч мартахгүй явна гэдэг холыг харах бас л нэг том өгөгдөл. Хашир туршлагатай, ухаантай хүний үгийг дагаж зөв амьдрах зүг чигээ олно. Байгалиар заалгаснаа тунгаахын хамт ахмадын үгийг уужим сэтгэлээр ухаж бодох тул холыг харах өгөгдөл улам нэмэгдэнэ. Монгол хүн ийм л байж. Энэ чанарыг холоос эрэлтгүй. Өвөө эмээ, нутгийг хөгшчүүлээ бодоод үзэхэд л харагддаг шүү дээ.

    -Өнөөдөр  монгол хүн тийм байсан гэхэд итгэх арга алга болж байна шүү дээ.  Өнөөгийн зарим хүмүүсийг хараад гайхах хүн гарна. Гарна ч гэж бие биеэ хараад танихгүй  гайхсан улс зөндөө байна шүү дээ, цаана чинь…
    -Бүгд ойрын хараатай болчхоогүй ч тийм чанар бүх хүнээс холдож алга болоогүй. Үлдэх нь үлдсэн, унтах нь унтсан. Тийм чанараа сэрэхээргүй бөх унтуулж орхисон нь өөрийгөө хэн бэ гэдгийг таниагүйтэй, өнгөрснөө тоодоггүйтэй, бас харийн соёлд ууссантай холбоотой. Бидний хэн нэгнээс тийм чанар харагдахгүй байгаа нь байгальд ойр, нүүдэлчин малч хөгшид тийм байгаагүй гэсэн үг биш шүү дээ. Ердөө л тэднийхээ олон үеэр бий болгож өгсөн шинж төрхийг бид өөрсдөө унтуулж орхисных юм. Тэгэхээр монгол хүн холыг харах цээжний ухаантай байсныг ойлгуулахын тулд ийм хэдэн зүйлийг оршил болгон ярих хэрэгтэй болно. Дахиад ч задарна.

    Түүхэнд манай хууччуулын холч харааны жишээ тун их. Их хаад, ухаант мэргэдээс авахуулаад цаг үеэ зөв шинжиж, ирээдүйгээ далайцтай харж төлөвлөж байсан учраас л өнөөдрийн монголчууд газар нутагтайгаа, соёл сэтгэхүйтэйгээ үлдсэн хэрэг. 

    Түүхэнд манай хууччуулын холч харааны жишээ тун их. Их хаад, ухаант мэргэдээс авахуулаад цаг үеэ зөв шинжиж, ирээдүйгээ далайцтай харж төлөвлөж байсан учраас л өнөөдрийн монголчууд газар нутагтайгаа, соёл сэтгэхүйтэйгээ үлдсэн хэрэг. Хэрэв монгол хүн холын хараагүй байсан бол та бид хоёр ингээд энэ талаар яриад сууж байхгүй. Өндөр гэгээн Занабазар мандах төрийг биш, мөхөх төрийг дагасан нь чухам тийм л холч харааны илрэл байсан. Хальт сонсоход ойлгомжгүй санагдана. Мандах төрийг дагавал сайхан баймаар юм. Гэтэл холыг харах цээжний ухаанаар мөхөх төрийг дагавал, мөхөх тавилантай улсын дунд бид хожим бие даагаад үлдчихнэ гэдгээ тооцоолж. Харин мандах төрийг дагасан бол мандсан төрийн эрхшээлд үлдэнэ гэдгийг л харсан хэрэг шүү дээ. Ер нь бид бүгд ийм л сэтгэхүйг төрүүлсэн нүүдэлчин соёлын бүтээл.

    -Зөвхөн ганц шинж бий болохын тулд байгалийн, нийгмийн, түүхийн олон хүчин зүйлс нөлөөлсөн байх нь ээ…
    -Тэгэлгүй яах вэ. Ингээд бас зогсохгүй. Сэтгэлгээний өөр хэв шинж ч бас нөлөөлсөн. Үйлийн үрийг манайхан шашин номын ойлголт гэж боддог. Үнэндээ тийм итгэл үнэмшил шашны том урсгалууд үүсэхээс өмнө бидэнд байсан. Байгалиа хайрлах ухаанаас эхтэй, үндэсний уламжлалтай эртний сурвалжит ойлголт л доо. Амь амьжиргааны эх үүсвэр болсон адуу малаа өсгөж адгуулахын тулд байгальтай зөв харьцах ёстойг их эрт ухаарсан учраас хожмын үр дагаврыг сэтгэж сурсан. Байгалийг ойлгож чадвал бүхнийг ойлгож чадна. Байгаль дэлхий тэр аяараа монгол хүний багш байжээ. Монголоор үйлийн үр гэдэг үгийг самгард хэлээр карма, төвөд хэлээр лай ланчиг гэдэг. Гэхдээ тэд биднээс авсан гэж хэлэх гээгүй шүү. Үнэн ганц учраас түүнд очиж нийлэх цэг нь таарсан хэрэг.

    Өнөөдөр хийсэн үйл маргаашийн хувь заяаг тодорхойлно гэдгийг эртнээс ойлгосон үндэстэн муу юм хийхгүй байхыг үр хойчтоо ойлгуулж, холыг харж алсыг ухаарч амьдрахыг өөрөөрөө үлгэрлэдэг байж. Өөрөөрөө үлгэрлэх нь үглэж дуулснаас зуу дахин үр дүнтэй. Залуус ахмадаа харж хүмүүжнэ. Өглөө босоод л байгаль дэлхийгээ шинжиж, гэр хороогоо засаж, мал сүргээ адгуулж, хол ойрыг туулж, айраг цагаа боловсруулж, сур элдэж, үйл урлаж, олон үйл зэрэг зэрэг өрнөх байгаллаг нүүдэлчин оршихуйд эцэс төгсгөлгүй удаан ярьж, үглэж дуулж суух цаг зав ч байгаагүй юм.  

    -Монгол хүний холын хараа өнөөдөр хааччихав гэж асуух хүн надаас эхлээд байна л даа. Тэгэхээр үүнийгээ бид яаж сэрээх вэ?
    -Эхний ээлжид монгол хүн өөрт анхнаасаа байсан эрхэм чанаруудыг олж харах хэрэгтэй. Тэгээд өнөөдөр хэр их өөрчлөгдсөнөө ойлгох. Өмнө хэлснээ дахин хэлэхэд, бид өөрчлөгдсөн гэхээсээ илүү эрхэм сайн чанаруудаа сэтгэл зүрхнийхээ гүнд унтуулж орхисон юм. Ганц би ч хэлээд байгаа юм биш, аливаа үндэстний төрөлх чанар үгүй болоход маш урт удаан хугацаа, бие организмын болоод оюун санааны эрлийзжилийн олон үе, харь соёлын хүчтэй довтолгоо хэрэгтэй гэдгийг дэлхийн тэргүүлэх судлаачид хэлж сануулаад байна шүү дээ.

    Амьдралд алхам хэрэгтэй шүү дээ. Ойлгож ухаарвал итгэл үнэмшил төрнө. Итгэл үнэмшлээс найдвар, боломж төрнө. Итгэл найдвар, эр зоригтой хүнд аз тохиодгийг монголчууд түүхээрээ харуулсан. 

    Бидний аз болоход, хэд хэдэн нийгмийн нүүр үзсэн ч төрөлх зөн совин бүрэн гүйцэд алга болоход цаг хугацааны хувьд хангалтгүй, ихэнх монголчуудын үндэсний үзлийн голомт унтраагүй, дээр нь монголчуудын бие организмын эрлийзжилийн хувь бага, оюун санааны буюу соёлын эрлийзжил эхлэлийн шатандаа байгаа учраас санаж сэрэх боломж өндөр байгаа юм. Тэгэхээр ойлгож ухаарах нь эхний том алхам. Амьдралд алхам хэрэгтэй шүү дээ. Ойлгож ухаарвал итгэл үнэмшил төрнө. Итгэл үнэмшлээс найдвар, боломж төрнө. Итгэл найдвар, эр зоригтой хүнд аз тохиодгийг монголчууд түүхээрээ харуулсан. Дараа нь зөв үзэл санааныхаа баталгаа болж амьдарсан хууччуул шигээ ёс зүйтэй явахын баталгаа нь болж амьдрахыг хичээх хэрэгтэй. Хичээх, хүсэх гэдэг нь өөрөө амжилтын тал нь юм. Том үйл хэрэг бодит байдалд биелэхийн өмнө сэтгэл санаанд биелдэг шүү дээ. Шашин номынхон “Гэгээрэхийг хүсэх нь өөрөө гэгээрэл юм” ч гэж хэлдэг. Тэгэхээр үнэн зөв бодлынхоо баталгаа нь болж амьдрах хэрэгтэй. Тэвчээртэй бай гэж хэлэх амархан. Тэвчээртэй байхын баталгаа нь болж амьдрах хэцүү. Бусдыг бүү гомдоо гэх амархан. Бусдыг гомдоохгүй явахын баталгаа нь болж амьдрах амаргүй.           

    -Монгол хүн холыг харж, нэг ёсондоо зөв бодож төлөвлөх чадвартай байсныг ойлголоо. Монгол хүний өөр ямар шинж төрхүүдийг хэлж болохоор байна?
    -Энд ахиад л өнөөх дэлгэрэнгүй хэлж ярихгүй бол ойлгомжгүй болох асуудал үүснэ. Тиймээс ганц хоёр санааг хэлэх төдийгөөр хязгаарлая. Ямар ч үндэстний шинж төрх газар нутгийн онцлог, амьдралын хэв маяг, түүхэн үйл явцтай холбогддог. Ээрэм тал, уул нуруу, хангай говь, гол мөрөн, булаг шанд эрээлжилсэн өргөн уудам нутаг, эрс тэс уур амьсгал, нүүдэлчин амьдралын хэв маяг монгол хүнийг өгөөмөр, тэвчээртэй болгосон юм. Байгалиа дагаж, өөрсдийн оршихуйд зөнгөөрөө түшиглэж, ямар нэг албадлагагүйгээр бий болсон учраас өрх гэр, төрөл садан, хот айл, хөрш саахалтаар амьдарч ирсэн амьдралын хэв маяг нь монгол хүнийг ах дүүсэг, хамаатан садансаг болгосон. “Айл хүний амь нэг, саахалт айлын санаа нэг” гэсэн хэлц ардын дунд яригддаг.

    Ойр дотнынхны хүрээнд тохиолдох санаанд оромгүй үйл явдлууд тэднийг аливаа зүйлийн ая эвийг олж, алтан дунджыг барьж шийдэх голч зантай болгосон. Ойр төрлийн хүмүүсийн дунд үл ойлголцол гарч, сайдаж муудах аваас голчийг барихаас өөрөөр яаж эвлэрүүлж, хэн хэнийг нь гомдоохгүй байж чадах билээ. “Эхийг нь эцээхгүй, тугалыг нь тураахгүй” гэдэг үг амьдралаас урган гарчээ. Байгалийн олон янз хувирал дунд үр хүүхдээ өсгөх, мал сүргээ адгуулах, ашиг шимийг нь хүртэх, нүүдэл суудал хийх гэхчлэн амьдралд тохиолдох бүхий л үйл явц зэрэг зэрэг өрнөх өвөрмөц орчин монгол хүнийг хурдтай, бие даасан, боломжит зөв шийдлийг олох чадвартай болгосон. Хаад нь хаад шиг, ноёд нь ноёд шиг бие дааж шийдвэр гаргадаг, эрт дундад зуунд дэлхийн эзэнт гүрнийг байгуулж, хүн төрөлхтнийг бүхэлд нь эрхшээх эрхийг мөнх тэнгэрээс хүртэж явсан учраас түүх нь тэднийг итгэлтэй, омог бардам болгосон гэх зэргээр их зүйл ярьж болно.

    Энэ бүх ярианаас монгол хүнийг дэндүү төгс харагдуулах санаа цухалзаж байж магадгүй. Сайн сайхан чанар ямар ч үндэстний хүнд бий.

    Энэ бүх ярианаас монгол хүнийг дэндүү төгс харагдуулах санаа цухалзаж байж магадгүй. Сайн сайхан чанар ямар ч үндэстний хүнд бий. Давхцах зүйл ч бий, давхцахгүй зүйл ч бий. Бусдад байдаг сайн сайхан чанар бидэнд ч бас байсан л гэсэн үг. Бас бусдад үл хүрэх, дутуу чанар ч бидэнд бий. Гэхдээ сэтгэхүйгээрээ эртний нүүдэлчин малч үндэстэнтэй толгой дараалан давхцах тийм үндэстэн хаа ч байхгүй гэдгийг л би баттай хэлж чадна. Харин хэн нэг нь энэ бүхнийг үгүйсгэе гэвэл миний мэдэхгүй олон баримтыг гаргаж ирэх хэрэгтэй болно.

    Нүүдэлчдийн хувьд, мал аж ахуй бие даасан шинжтэй бөгөөд эдийн засгийн өрсөлдөөн гэсэн ойлголт байгаллаг оршихуйд байгаагүй учраас монголчуудын хувьд эв нэгдэл үнэ цэнэтэй, харин өрсөлдөөн үнэ цэнэ багатай байжээ. Түүхийн урт удаан хугацаанд нутаг усыг нь түйвээх, тайван амьдралд нь халдах харийн хүмүүс, сүүлтэй сүүлгүй чоно цөөнгүй байсан учраас ах дүүсээ болон амьдарч буй газар нутгаа хайрлаж хамгаалах зөн совин монгол хүнийг зоригтой байхаас аргагүй болгосон юм. Бас зэрэгцээд нутгархаг үзэл, өөрийгөө болон өөрийнхөө хүмүүсийг бусдаас дээгүүр тавих үзэлтэй болгосон. Ийм зан өнөөгийн улс төрийнхөнд их илэрдэг. Ялгаагүй нүүдэлчин сэтгэхүйн угшилтай монгол хүмүүс шүү дээ. Тэд оюун ухаантнуудыг, улс төрийн бодлоготнуудыг улс орныхоо хэмжээгээр харж сонгодог байсан бол бид арай өөрөөр хөгжих байсан. Гэтэл тэд зөвхөн өөрийн хүмүүсийн дундаас буюу нам дотроосоо шилмэл оюун ухааныг хайдаг. Үл мэдэх хүмүүсийг тэд гадуурхдаг.

    Уудам орон зай, байгалийн хүнд нөхцөл, туулахын эцэсгүй хол зам, санамсаргүй өөрчлөлт, гэнэтийн тохиол учрал бүхэн монгол хүнд өөрөө л сурч мэдэхгүй бол амьдрахын аргагүй тийм нөхцөлийг үүсгэсэн юм. Мэдэхгүй чадахгүй зүйлээ очоод асуучих суурин иргэншлийнх шиг “юм мэддэг” олон хүн, суугаад үзчих номын сан ч бидэнд байгаагүй. Байдаг юм гэхэд хариултыг нь өгөх ном ч бас үгүй байв. Өнөөдөр хийж барахгүй бол маргааш оройтно гэдгийг зөн совин нь сануулж, цагийн юмыг цагт нь хийж сурах зан монгол хүнд суужээ. Дэргэд байх хөгшдөөсөө өөр асуух мэргэдгүй, өөрөөсөө өөр найдах хүнгүй амьдралын орчин “Айлаас эрэхээр авдраа уудал” гэдэг ухаарлыг монголчуудад өгсөн юм. Тэр нь ч зөв байсан. Авралыг алсаас биш, дэргэдээсээ хайсан нь оносон. Үнэндээ дэргэд байх хөгшид ганц хэрэгтэй ном нь байжээ. Тэднийхээ ачаар монгол хүн өөрөө сэтгэж, өөрөө бие даан хийж сурсан. Хар авдарт эрдэнэ байж, хазгар хөгшинд эрдэм байж. Ингээд яриад байвал маш ихийг ярьж болно, даанч танай сонины хэмжээнээс халиад явчих биз.

    Монгол хүний шинж төрх, нүүдэлчин сэтгэхүйн талаар “Монгол заяатан” ном маань удахгүй гарна. Тэр номондоо энэ талаар би дэлгэрэнгүй бичсэн. Тэр номонд судалгаа ч бий, шинжлэх ухаан ч бий, логик гаргалгаа ч бий, түүх оршихуйн задаргаа ч бий, бас уран зохиол, домог яриа, болсон явдал, түүх, шог яриа ч бий. Гэвч энэ ярилцлага маань номын танилцуулга биш учраас олон зүйл яримааргүй байна. Гол нь хүмүүс энэ номыг уншиж, санаа сэдэл авч чадвал ойлгож ухаарч, сэтгэлээ сэрээж, бусдадаа мэдүүлэх боломжтой болно. Заавал номын нэрийг дурдах албагүй л дээ. Энэ бүтээлээс санаа сэдэл авч, монгол хүн өөрийгөө танивал болоо.   

    -Сүүлийн асуулт. Өөрийгөө танихыг жаахан тодруулбал…   
    -Өөрийгөө таних нь толинд хараад өөрийгөө таних, зургаас өөрийгөө олж харахтай зарим талаар адил боловч удам дамжсан ойлголт “арай” өөр. Өөрийгөө таниагүй, өөртөө итгэдэггүй хүн ер бусын зүйл өдөрт хэдэн сая дүнчүүрээрээ тохиож байдаг салхи шуурга шиг орчлонд яаж амьдрах вэ дээ. Тиймээс юуг чадах вэ, юуг чадахгүй вэ, сэтгэлийн бяр тэнхээ хэдий хэрийн ачаа даах вэ, уран сэтгэмж хаа хүртэл үргэлжлэх вэ, удмын мэдээлэлд байгаа давуу талаа яаж ашиглах вэ гэдгээ зөн совингоороо мэдрээд ирэхээр хүнд итгэл төрж, тэр хэрээр боломж бий болдог нь батлагдсан зүйл. Чадах бүхнээ хий, үлдсэнийг нь хувь заяандаа даатга гэдэг шүү дээ. Тиймээс өөрийгөө таних гэж хичээх нь хүний өөрийнхөө төлөө хийж чадах эхний зүйл юм. Хүн өөрийнхөө төлөө чадах зүйлээ хийвэл, хувь заяа түүний төлөө чадах зүйлээ хийнэ.

    Юу ч үгүй хоосон үед апдейт хийх боломжгүй. Юундаа ч хийх вэ дээ. Түүн шиг, төрөлх чанараа таньсан хүн л өөртөө апдэйт хийх материалтай болно. 

    Орчин үеийн компьютерт апдейт хийх гэж нэг юм байдаг. Хуучин программаа санахын хамт сайжруулж шинэчлэхийг тэгж хэлдэг. Юу ч үгүй хоосон үед апдейт хийх боломжгүй. Юундаа ч хийх вэ дээ. Түүн шиг, төрөлх чанараа таньсан хүн л өөртөө апдэйт хийх материалтай болно. Өмнөх үеийнхнээсээ буян заяа өвлөж авахын тулд төрөлх чанараа таньж, түүнийгээ сэрээх хэрэгтэй гэж би боддог. Тэднийхээ оршихуй, сэтгэхүй ямар байсныг мэдэж, өөрийгөө дахин програмчилж, апдейт хийх нь хүний эхний эхний ээлжид олж авах суу мэдлэг гэхэд бараг хилсдэхгүй. Тэнгэрээс мөнгө унахгүй, өдөр бүхэн азын сугалаа хожихгүй, жинхэнэ хайр алхам тутамд таарахгүй болохоор өөрийгөө таньж, өөрийгөө хүчтэй болгохоос өөр амьдралыг туулах ухааныг дэлхийн хүмүүс нээгээгүй байна. Хуучны ёс уламжлалаа сахиж ирсэн япончууд өнөөдөр ямар хүчтэй байгааг бүгд харж байгаа. Бид ч хүчтэй байсан. Гэхдээ бид язгууртан байх үедээ хүчтэй байсан юм. Энэ нь ямар нэг язгуур угсаатай гэхээсээ илүү язгуур сэтгэлгээтэй байх үедээ хүчтэй байсан гэсэн үг. Язгуур сэтгэлгээтэй хүнийг ‘язгууртан’ гэдэг. 

    Эх сурвалж: Зууны мэдээ сонин