Author: admin

Өмнөх үг

        Хүний хөгжлийн тайлагдашгүй нууцыг өөртөө шингээсэн хүүхэд гэдэг аугаа ертөнцийн тухай ээж хүний хувьд  мэддэг зүйлээ  бусадтай хуваалцах завшаан олдлоо.

        Хүн төрөлхтөн мөнхийн амьдралыг зөвхөн үр хүүхэд төрүүлж өсгөснөөр эдэлдэг. Хорвоогийн гурван их буяны нэг нь хүүхэд төрүүлж өсгөх, хоёр дахь нь ном бүтээх, гурав дахь нь байгаль дэлхийгээ хайрлаж мод тарих явдал билээ.

      Хүний мөнхийн хүслийг гүйцэлдүүлэгч ирээдүй хойч үеийнхээ өмнө насанд хүрэгчид үүрд хоцрогдсоор ирсэн түүхтэй. Иймээс ч хүүхдээр хүн хийх мэргэжил хамгийн хүнд мэргэжилд тооцогдож, тэднийг хүмүүжүүлсэн  хүний хөлс төлөгддөггүй ажлыг НҮБ тооцож үнэлсэн байдаг. Дэлхийд жилд 22 их наяд ажил үйлчилгээ, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгддэгээс 11 их наяд үйлдвэрлэлийг эмэгтэй хүний, эх хүний хөлс нь төлөгдөөгүй ажил үйлчилгээ эзэлж байна гэжээ. Мэдээж үр хүүхэд төрүүлж, хүн хийх нь гайхалтай сайхан ажил үйлчилгээ билээ. Хүн үргэлж залуу чадалтай байх шигээр амьдарч байна. Тэд маш хурдан хөгширч үр хүүхэд, залуу үеээрээ тэтгүүлэх хэрэгцээ гарч ирдэг гэдгийг  ч үргэлж мартаж ирсэн түүхтэй. 

    Шинэ зуунд саятан хүүхэд төрүүлж, хүмүүжүүлэхэд саятан болсон хүний амьдралын зарчмаас суралцах шаардлага урган гарч ирнэ. Эцэг эх өөрийн мэдэхгүй зүйлээр хүүхдээ хүмүүжүүлж чадахгүй. Иймээс чаддаг байж ирээдүй хойч үедээ оюуны хөрөнгө оруулалт хийхийн тулд бид энэхүү товхимлыг гаргалаа. Уншсан бүхнээ бүтээлчээр амьдралдаа хийж, туршаад өөрсдийн гэр бүлийн  мэдлэг болгоорой.

     Хамт олноороо, найз нөхдөөрөө гэр бүлийн хүрээнд шинэ зууны хүүхэд хөгжил мэдээллийг авах бүрэн бололцоо нээгдсэн тул хүндэт эцэг эхчүүд  манайд захиалга өгч хүүхдээ болоод гэр бүлийн гишүүдээ шинэ зууны саятан аав, ээжийн мэдлэгтэй болгоорой. 

 

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ШИНЭ ЗУУНЫ ХҮҮХДИЙГ ХӨГЖҮҮЛЭХ  34 ЗӨВЛӨГӨӨ

Хүүхэд-гэр бүл

Шинэ зуунд эцэг эхчүүд үр хүүхдээ хэрхэн олох, тэрээр олсноо эхийн хэвлийд байхад хэрхэн анхны мэдлэг, харилцаанд төлөвшүүлэх, нэгээс арван найман насанд нь яаж зан байдлыг нь зөв төлөвшүүлэх талаар ахмад хосуудын өгч байгаа зөвлөгөө:   

 

Зөвлөгөө №1 Хүүхэд бүр өөрийн хувьд өвөрмөц бөгөөд хүчирхэг ертөнц юм шүү…

 

            Хүүхэд бүр юугаар ч үнэлэх аргагүй, энэ хорвоод ганцхан хувь бүтээгдсэн давтагдашгүй гайхамшиг билээ. Хүүхэд болгон өөртөө асар их нөөц бололцоо агуулж байдаг бөгөөд аливааг хүсэх л юм бол хүсэлдээ заавал хүрч чадах хүчирхэг ертөнц юм. Харин эцэг эхчүүд бидний үүрэг нь хүүхдэд байгаа гайхамшиг бүрийг хөгжүүлэхэд нь туслах, түүнийг хүндлэх, дээд зэргээр тэвчээртэй хандах явдал байдаг.

            Бидний дадал зуршил, бүр хэлсэн үг, өгүүлбэр бүхэн бяцхан хүүхдүүдийн маань ухамсарт сийлэгдэж байдаг. Улмаар тэдний ирээдүйн амьдралд маш хүчтэй нөлөөлдөг байна.

            Хэрэв та бид хүүхдийнхээ ирээдүйн амьдралыг аз жаргалтай болгох, нэр алдартай хүн болгох, бизнесийн оргилд гаргах, саятан болгохыг хүсч байгаа бол хүүхдийн дэргэд ярих үг бүхнээ хоёр дахин анхааралтай цэгнэх хэрэг гарна.

            Өөрөөр хэлбэл ирээдүйд танайхныг авч явах тэр гайхамшигт хүний бий болгохын тулд одооноос та мэрийж, юуны өмнө хэлж ярьж байгаа бүхэндээ анхааралтай хандах ёстой боллоо.

            Таны бие өвдөж байсан ч хүүхдэд энэ тухай ёолж, ёхлон хэлэх хэрэггүй. Хүнд өвчин туссан ч үргэлж “би эдгэрч байна”, “өдөр бүр сайжирч байна” гэх мэтээр ярьж сурах хэрэгтэй. Энэ бүхэн нь хүүхдэд өөдрөг сэтгэл суулгах зорилготой ба ирээдүйн саятаны хамгийн гол зэвсэг нь өөдрөг сэтгэл юм.

“Амны билэгээс ашдын билэг” гэж монголчуудын ярьдаг нь юутай үнэн. Өөдрөг,эелдэг үг яриа сайн сайхан санаа бодлыг дагуулдаг. Харин ийм санаа бодол нь цэцэглэлт хөгжил, эд баялаг ба азыг дагуулдаг байна. Гэтэл бүтэлгүй муу үг яриа гутранги үзлийг дагуулдаг. Өөрөөр хэлбэл гутранги үгс нь хүүхдийг огт хөдлөх хүсэлгүй нэгэн болгодог аюултай.

            Та хүүхдээ өнөөдрөөс эхээд завшаан гарах бүрт далимдуулан магтаж сураарай. Байнга магтуулдаг хүүхэд өөрийгөө авъяаслаг, хүчирхэг, давтагдашгүй гэдэгт итгэж эхэлдэг. Энэ итгэл насан турш түүний зүрхэнд бадарч, өндөр оргилд хүргэх болно. Бидний тархи толгойд ээж аав нарын минь үг яриа, үзэл бодол нэвт суужээ бид яг л ээж аав нарынхаа хуулбар нь юм. Харин хүүхдээ муу хуулбар болгож хувиргахгүйн тулд та өөрийгөө эхлээд өөрчлөх ёстой болж байна. Бүдүүлэг үг хэл, хараалын үгс, бусдыг доромжлох, дайрч давшлах хэрэггүй. Учир нь энэ бүхэн танд болоод таны хүүхдийн ирээдүйд тун хортой. Ялангуяа та хүүхдийнхээ дэргэд ингэж авирлах хэрэггүй.

            Хэрэв та өөртөө хайртай л юм бол хэнтэй ч бүү хэрэлдэж маргалд. Гэтэл өөрийгөө хайрлах нь ирээдүйн саятны анхны алхам мөн билээ. Хүн бүр л сайхан гэр орон, сайн унаа унаш, сайхан хувцас хунар, хоол унд, амралтыг хүсдэг. Хэрэв та энэ бүхэнд өөрөө хүрч чадаагүй бол хүүхдээ хүргэх боломж байна. Хэрэв хүүхэд зөв хүмүүжээд энэ бүхэнд хүрч чадвал та настан болсон хойноо жаргаж суух болно.

            Энэ бүхэнд хүрэх анхны алхам нь үг ярианы жагсаалтаасаа бүдүүлэг хэллэгүүдийг бүрэн хасах явдал юм.

 

“Хүүхэд- гэр бүл” номоос

Одоогийн байдлаар буцаад оюутан болчихсон гүйж явна. Ялгаа нь гэвэл урд урдынхаас илүү хичээнгүйлэн суралцаж байхыг бодоход яагаад сураад байгаа, юуны тулд сураад байгаа вэ гэдгээ илүү сайн ухамсарладаг болсоных юм байлгүй.

 Би гэдэг хүн энд ирэхээс өмнө 2 жил орчим бизнесийн байгууллагад ажиллаад, тогоонд нь чанагдаад бага сага зүйлийг гадарладаг болсон. Цаашдаа ч бас сурах, мэдэх зүйл зөндөө. Энд ирэхээсээ өмнө олон улсын тээвэр зуучийн Туушин ХХК- д ажиллаж байв. Эргэн тойрноо ажиглаад байхад гадаадад төгсөж ирсэн, ямар нэг хэлийг сайн эзэмшсэн (ер нь бол заавал орчинд нь сураагүй ч гадаад хэлийг гарамгай эзэмшсэн хүмүүс зөндөө л бий л дээ. Хэдий тийм боловч гадаадад амьдарч, суралцана гэдэг бол хүний амьдралын бас нэгэн сонирхолтой туршлага. ) хүнд боломж арай илүү байгаад байсан юм. Тийм болохоор л наашаа ирэхээр тэр чигтээ зориг шулуудчихсан хэрэг.

Энд ирсэнээс хойш соёлын шокыг амжилттай даваад, одоо нэг дасдаг хэсэг дээрээ ирчихсэн яваа хүн. Харь гаригийн зочны нүдээр энэ орныг ажиглаад байхад бусадтайгаа хуваалцчихмаар, санаа бодлоо солилцоод, зарим нэг зүйлсийг нь эх орондоо нутагшуулчихмаар зүйлс толгойд зөндөө л орж ирдэг юм. Тийм болохоор би энд амьдарч байгаа жирийн л нэг оюутан хүний нүдээр харж буй Америк орны талаар бичихээр шийдсэн юм.

 Шударга л байя. Би тийм нийтлэл бичдэг гарамгай хүн биш ээ. Өөрөө хувийн блогтой, тэр блог дээрээ өөрийн үзэл бодол, мэдрэмж зэрэг хувийн чанартай зүйлүүдээ өөртөө зориулж нийтэлдэг хүн. Харин одоо миний бичсэнийг олон хүн унших учраас хэн хэндээ үр ашигтай байх зүйлсийг бичих хэрэгтэй болж байна. Хариуцлагатай байх ажил нэгээр нэмэгдэв. Олон сонирхолтой зүйлсийг та бүхэнтэйгээ хуваалцана гэдгээ амлаж байна.

 Дашрамд дурдахад “Яруу сэтгэгч” сонины хамт олонтой учирсандаа их олзуурхдаг юм. 3 жилийн өмнө анх сонин авахаар оффис дээр нь очоод, үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцдог байсан. Олон ч сайхан оюунлаг найз нартай болсон. Одоо харин бид бүгд буцаад онлайн оффистоо нэгдэж байна. Бидний өөртөө нэвтрэх хаалга дахин нээгдлээ.

 

Оюунлаг амьдарцгаая!

 

 

 

 

Энэ талаар бичихсэн гэж удаан бодсон юм. Саяхан нэг танил бүсгүй маань сэтгэлээр унасан байдалтай утас цохилоо. Төрөлхийн хос үрийн сувгийн нарийсалтай тул Солонгост очиж үр суулгуулахаас өөр боломжгүй гэсэн оноштойгоор Солонгосын эмнэлгүүдэд хандаж л дээ. Мэдээж нэг бус эмнэлгээс үр суулгах мэс засалыг хийх боломжтой гэсэн хариу ирж. Ингээд Солонгос явж үр хүүхэдтэй болох гэсэн мөрөөдлөө гүйцээхээр баахан хөл хөөр болон хөөцөлдсөөр визэнд орох болжээ. Нөхөр нь Солонгост гэрээгээр ажиллаж байгаа тул давхар зардал гараад байхгүй тэндээ уулзаад үрээ суулгуулах боломжтой гэж бодоод бүр ч ихээр баяртай байлаа. Нөхөр нь ч тэсэж ядаж хүлээнэ. Уулзаагүй жил гаруй болсон залуус энэ завшааныг ашиглаад санасан сэтгэлийнхээ цангааг тайлах нь гэж туйлгүй ихээр догдолж байв. Гэвч Солонгосын элчингийнхэн “Нөхөр нь Солонгост ажилладаг юм чинь эргэж ирэхгүй байх магадлал өндөртэй юм байна” гэсэн шалтгаанаар визний зөвшөөрөл олгосонгүй. Ингээд залуу хосын өнийн мөрөөдөл салхинд хийсч, үр хүүхэдтэй болохсон гэхдээ ах дүү, садан төрлөөсөө цуглуулан байж хураасан хэдэн төгрөг нь ч хэрэггүй цаас болон хувирчихав. Энэ ярианы дараа миний сэтгэлд ч бас нэгэн хөндүүр зай бий болов.

Учрыг нь сайн нягталбал энэ нь ердөө л Монголын төр иргэнийхээ үнэ цэнийг хэрхэн ойлгодогийн тод жишээ гэдэг нь энэ. Тэр бүсгүй нөхрийнхөө үрийн шингэнийг варианы шилэнд хийгээд тэврээд нисэх байсан хэрэг үү? Монгол хүн гадаадад боолын хөдөлмөр эрхэлж байхад эхнэр хүүхэд нь очоод хамт амьдардаггүй юмаа гэхэд ядаж, ганцхан сар хамт байж санасан сэтгэлийнхээ цангааг тайлчих боломжийг төр иргэндээ олгоогүйгээс л асуудлууд үүсэж байгаа хэрэг. Бие холдвол сэтгэл холдоно гэдэг. Олон гэр бүл энэ л шалтгаанаар салж, олон хүүхэд “тавиул” нэртэйгээр “толгой”, “бөгс” томтой өсөж байна.

Эхнэр нь энд үр хүүхдийн мөрөөсөлд умбаж, алсад байгаа нөхрөө санахын эрхэнд ганцаардан шаналж сууна. Харин нөхрийнхөө байгаа газарт өөрийнхөө зардалаар явж очоод тэндээ үр суулгуулж, үр хүүхэдтэй болох гэсэн мөрөөдөл нь ийнхүү “Нөхөр нь Солонгост байдаг юм байна” гэсэн ухвар дүгнэлтээр замхарч унаж байна. Бидний сор болсон эрүүл чийрэг, хамгийн сайхан гэсэн залуусыг боолын хөдөлмөрт дуудаж, алсын алсад цөлөх хэрнээ ард нь үлдэж байгаа гэр бүл, удахгүй өсөж том болох үр хүүхдийнх нь ирээдүй, хувь тавиланг зөв чиглүүлэх бодлого манай төрд байдаг бил үү?

Өнөөдөр таван айл тутмын гуравт нь шахам амьдын хагацал үзсэн хүүхдүүд өсөж байна. Алс хол байгаа аав, ээж нь хүүхдээ харж байгаад нь талархаж харж байгаа айлд нь сар бүр мөнгө гуйвуулах хэрнээ, төрсөн өдрөөр хажууд нь зогсоод хацар дээр нь үнсчих эрхгүй л өдөр хоногийг элээж байна. Тав, арван жилийн дараа ээж аав нь холдон салж, тавиул хүүхэд бүрмөсөн өнчрөн үлддэг. Төрийн бодлогоор иргэнийхээ үнэлэмжийг тодорхойлж, гэрээт ажиллагсдынхаа ар гэрийг нь хадгалж үлдээх хуульчилсан бодлого үнэндээ үгүйлэгдэж байна.

Зарим улсад очсон монгол хүмүүс тухайн улсынхаа иргэнтэй гэр бүл болохын тулд дансанд нь тодорхой хэмжээний мөнгө суулгадаг хууль хүртэл байдаг юм билээ. Тэр улс өөрийн иргэнийхээ үнэлэмж, ар талыг баталгаатай болгох үүднээс л ийм бодлогыг хуулиндаа суулгадаг нь мэдээж. Харин манайд бол дурын улсын тосгоноос хэл ярины гажигтай, оюун санааны хомсдолтой, амьдрах чадвараараа өөрийн улсынхаа хүүхнүүдэд гологдсон, өтөл хөгшин хөгийн юмнууд нь хүрч ирээд хамгийн залуу, хамгийн үзэсгэлэнтэй, хамгийн эрүүл чийрэг охидыг маань адуу мал шиг гишгэлж орхичихоод л ямар ч хариуцлага хүлээхгүйгээр нутаг буцаж болж байна. Бидний ад шоо үзээд байдаг Хятад иргэд хүртэл энэ хэмжээлшгүй эрхийг эдэлж чадалж байна. Яг л хариулгагүй мал руу дайрсан чонон сүрэг мэт. Эзэнгүй, үнэлэмжгүй иргэд маань Монгол нэрийн дор сэг зэм мэт бусдад адлагдаж байгаа нь нууц биш.

Малайзад амь үрэгддэг Алтантуяагийн хувь тавилан одоог хүртэл сэтгэл зовоодог. Гэгээн цагаан өдрөөр хүний бүсгүй үрийг хээр аваачаад хумхийн тоос болгочихсон эзэн хариуцагч нь тодорхой байсаар байхад төр маань иргэнийхээ төлөө яажшуухан санаа тавьсан билээ? Би лав төрийн зүгээс гарсан дуу хоолойг нь сонсоогүй. Эх орондоо, энх цагт ажлаа тараад л гэртээ харихын зуурт буудуулчихаж байгаа монгол хүн та жингийн туухай дээр зогсвол ямархуу жин татахаа мэдэх үү? Бид арвуулаа нэг талд нь зогссон ч ганц хятад хүний хэмжээнд үнэлэгдэхгүй л болов уу. Уг нь бид тун ч цөөхүүлээ юмсан.

Төрийн эрх барьсан хүмүүсийн хувьд бол дангаар ноёрхох гурав дөрөвхөн гэр бүлийг тэжээхийн төлөө л ард түмнээ татвар татаасаар дарамталж, эмс охидоо гадныханд арилжаалж, хамгийн эрүүл чийрэг эрчүүлээ боолын хөдөлмөрт хөөгөөд явуулчихаж байгаа нь нэгэнт нууц биш болжээ. Үүний ард үлдэгсдийн ихэнх нь хүчин мөхөс, дуулгавартай, амьдралынхаа арав тавхан төгрөгний ноёрхолд толгой бөхийж л мэддэг, үгүй бол хүчтэний улыг долоож, хүчгүйгээ барьж идэх дасгал сургуульд багаасаа суралцсан тийм л нэг бүлэг болж таарч байна. Үлдсэн зарим нь хэнд ч гай болохгүйгээр зөвхөн хувиа хичээж, довоо шарлуулас гээд л амьдарна.

Энд яг ямархуу төрийн бодлого яваад байгааг ойлгоход нэг л бэрх байна. Өчигдөрхөн чихэн дээр цэцэг ургуулж байсан хүмүүс өнөөдөр нь өлөн араатны нүдээр ард түмнээ хялайн харж чаддаг болдог. Тэд өөрийн бизнестээ ашигтай хэрэгтэй байлгахын тулд хуулийг өөрчилж, өөрийн барьсан байшингаа орлоготой байлгахын тулд хамгийн үнэ цэнэтэй газруудыг устгаж л чаддаг. Тэдэнд монгол хүний үнэ цэнийн тухай бодох цаг зав ч хомс биз.

Миний хүүхдүүд агаарын дутагдалд орсоноос болоод тархины саажилт, даралттай төрж, харин тэдний эхнэрүүд болохоор хүйтэн улиралд гадаадын дулаан орон луу нүүдэллээд, тэндээ нярайлж, тэндээ тэнхэрч аваад хавар нь эргэж ирдэг. Бид хотынхоо утаа угаар дотор хоолой хорсон ажиллаж байхад тэдний гэр бүл хотоос зайдуу газарт, ус агаар тэгшхэн нутгийг эзэгнэн амьдардаг. Эгэл жирийн монгол хүн би эрүүл мэндийн даатгалын дэвтэр нэртэй цэнхэр дансаар амьсгалаа хэмжүүлж байхад тэдний охид хамрынхаа угалзыг илүү хээнцэр болгох гэж далайн чанадыг зорьж байдаг. Хотын захын борчууд маань үхсэн малын махаар хооллож байхад тэдний гэрийнхэн харин хилийн чанадаас дөнгөж барьсан загас захиалан идэцгээдэг.

Нялхсадууд маань халуун зунаар галт тэргэнд ачигдаж 10 хоног тээвэрлээд, Монголын чийгтэй агуулахад хоёр сар хэвтсэн хортой иогуртоор тэжээгдэж байхад тэдний хүүхдүүд хотын утаанаас холхон байхаар программчлагдсан учраас нярай балчир цагаа гадны орнуудын үнэтэй цэцэрлэгт, гадаадын хүчирхэг хуулиар хамгаалагдан өсдөг.

Миний ах дүүс хилийн чанадад боолын хөдөлмөр эрхэлж, эх орон, гэр бүлээ тэжээх гэж тавхан минут тамхилчих ч эрхгүй шахам толгой руугаа чичлүүлж байхад тэдний хүүхдүүд “Бензиний үнэ хурдан нэмэгдээсэй, тэгвэл Улаанбаатарын гудамжаар аав бид хоёр л давхихгүй юу” гэсэн мөрөөдлөөрөө гайхуулцгааж явдаг.

Бидний буурайнууд гэрийнхээ буурийг хамгаалж үлдэх гэснийхээ төлөө шоронгийн хаалга татаж, дааж давшгүй төлбөр төлөөсөнд унаж байхад тэдний аав ээж нар даралт нь ихэслээ гээд Хятадаас эмч залж байдаг.

Эгэл жирийн монгол хүүхэд ээж, аавынхаа царайг ч мартах нь халаг өсөж байхад төрийн томчуулын хүүхдүүд эрхэндээ хатаж, эцэг эхийнхээ олсон мөнгөөр хүн алж, хүүхэн хүчиндэж, мөнгөөр бөөлжиж, хар тамхи, алтны наймаанд үе тэнгийнхнээ татан оруулж хэлмэгдүүлж чаддаг.

Миний Монголын эгэл жирийн малчин ардууд зудын өвлөөр үхсэн малынхаа сэгээр хашаа хороо босгож байхад тэдний уядаг үнэтэй адуунууд алтан зүчээнд, бие хамгаалагчтай амьдардаг.

Ийм л нэгэн гомдолтойгоор монгол хүн би Зөвхөн Монголдоо л амьдарч байна даа. Монгол хүн миний үнэлэмж дэлхийн жишигт чухам ямархуу хэмжээнд үнэлэгдэх бол?

АНУ-ын гуравдахь Ерөнхийлөгч Т.Жефферсоны хүүдээ “Үүнийг мөрдөж байвал чи өндөрлөгт хүрч алдар суу чинь мандаж, хүмүүс чамайг хүндлэн, дээдлэх болно” гэж захидаг байсан сургаал:

§ Өнөөдөр хийчих зүйлийг маргааш руу бүү түлх.

§ Өөрийн чадах бүхнээ бусад хүнд бүү даатга.

§ Яг өөрт чинь хамааралгүй мөнгийг бүү үрж бай.

§ Ихэмсэг зан гаргах нь өлсөж ундаасаж даарахаас илүү хор уршигтай.

§ Хоолоо тохируулж ид.

§ Алив юмыг аргацааж хүн хуурч байвал хожим харамсах болно.

§ Бүтэшгүй зүйлийг босгох гэж хүнийг ба өөрийгөө зовоохийн хэрэггүй.

§ Уур хүрсэн үедээ арав хүртэл тоолоод дараа нь ам нээ, дараа нь 100 тоол.

§ Бусадтай эелдэг зөв харьцаж, эелдэг хүмүүстэй байнга харьцаж бай.

§ Гэр бүлтэйгээ ойр дотно бай. Тэдэнтэй ярьж зөвлөгөө авч бай.

§ Олон нийтэч бай. Хүмүүстэй санаа бодлоо солилцож, найзлаж  нөхөрлөх нь өөртөө итгэлтэй сэтгэл хангалуун явахад тусална.

§ Аль болох олон сайн найз нөхөдтэй бай.

§ Дотно хүмүүстээ итгэж сур. Хүнд үл итгэх аливаад сэжигтэй хандах нь хүнд сайныг авчрахгүй, сэтгэлийг чинь зовооно.

§ Элдэв муу муухай бодлоо сэтгэлээсээ авч хая. Алив зүйлийг болж бүтэх зөв зүйтэй сайн талаас нь харахыг хичээ. Муу санаа хэрэггүй.

§ Цагийг үр бүтээлтэй өнгөрүүлж бай. 7 хоногт нэг удаа найзуудтайгаа уулзаж бай.

§ Цагаа бүү дэмий бүү үр. Цагаа зөв зохицуулахын тулд өдрийнхөө ажлыг цаасан дээр буулгаж хуваарил.

§ Өөрийгөө жолоодож сур. Өдөрт 15-20 минут юу ч хийхгүй бүхнийг бодож эргэцүүлж бай. Ном унш.

§ Өөдрөг үзэлтэй бай. Өөртөө итгэлтэй, алив бэрхшээлийг туулах тэсвэртэй бай. Хийж буй ажил тань бүтэлгүйтвэл

“Би үүнийг заавал хийх ёстой” гэж өөртөө урам зориг өг.

Хайртай. Энэ л vгийг хэлэнгvvт амьдрал тэр аяараа өөрчлөгдөнө гэвэл та vнэмших vv? Мэдээж хvvхэд шиг, тоглоомтой юм шиг санагдах ч энэ энгийн боловч алтан vгс та бидний амьдралд ямар их гайхамшгийг бvтээх чадвартай гэдгийг та лав төсөөлөхгvй байх.

Угтаа хvн бvр л сэтгэлийнхээ гvнд хайрыг л хамгийн их хvсдэг. Гэсэн хэдий ч амьдралын эгэл өдрvvдэд бид эд хөрөнгө, албан тушаал, зугаа цэнгэлд хэт хошууран хайр гэдгийн жинхэнэ чанарыг умартдаг нь нууц биш юм. Хvн төрөлхтнийг өөрийгөө, бусдыг, амьдралыг хайрлаж явахыг олон мянган жилийн өмнөөс эрдэмтэн мэргэд сургаж байсан бөгөөд ямарч нөхцөл байдалд байсан бидний хэн нь ч хайрлах, хайрлуулах, жинхэнэ хайрын харилцааг бvтээх боломжтойг баталж байсан билээ.

Гагцхvv vvний тулд тэрхvv мэргэдийн хvмvvст хэлж өгсөн жинхэнэ хайрын нууцуудыг мэдэж байх ёстой аж. Энэ нь зvгээр ч нэг хайрын бус, бvх л амьдралд хvрэлцэхvйц тийм элбэг дэлбэг хайрыг бий болгоход туслах сургаалиуд юм. Та хэн нэгэнд сэтгэл алдравч хариу хайрлуулж чадахгvй байгаа бол, магадгvй таны зvрх хэн нэгний зvрхний дуудлагад хариулахаас «татгалзаж» байгаа бол, эсвэл хайр бол зөвхөн шаналлаас өөрийг авчирдаггvй гэж боддог бол та зөвхөн хайрлаж л сурах хэрэгтэй юм байна. Харин ингэхийн тулд жинхэнэ хайрын 6 сургаальд анхаарлаа хандуулаад vзээрэй.

 

1. Бодол санааныхаа хvчийг мэдэр

Бид юун тухай бодож байна, тvvнтэйгээ адил болж хувирдаг нь маргашгvй баримт. Та муу санаа агуулбал муу муухайг мэдэрч, сайн сайхныг бодвол баяр баясгаланг мэдэрч, аз жаргалтай болдог. Бодол санаа чинь хайраар дvvрвэл та хайрыг амсана. Хэрэв та сайн сайхан бодлуудыг бий болгож чадахгvй байвал дотроо эсвэл дуулдахаар дахин дахин хэлэх замаар санаа бодол, итгэл vнэмшилээ өөрчилж болно. Жишээ нь «Би бусдыг хайрласнаар өөрийн амьдралд хайрыг бvтээнэ» эсвэл «Би хайртдаа итгэдэг, миний хардах санаа буруу» гэх мэт. Бодол санаа vйл хөдлөлийг, vйл хөдлөл нь зан vйлийг, зан vйл нь хувь заяаг бvтээдэг гэдгийг санаарай. Тиймээс агуу их хайрыг мэдэрч, мэдрvvлж сурахад эхлээд бодол санаагаа зөв болгож, бодол санааныхаа агуу хvчийг мэдрээрэй.

 

2. Өөрийгөө аварсан хvн ертөнцийг аварна

Хэн нэгнийг ямар нэг зvйлийг хайрлахын тулд эхлээд заавал хvндэтгэх хэрэгтэй. Ингэхийн тулд эхлээд өөрийгөө хvндэлж сурах нь зvйтэй. Өөрийгөө хvндэтгэхгvй бол өөрийгөө хайрлаж чадахгvй. Өөрийгөө хайрлаж чадахгvй байгаа хvн бусдыг хайрлаж чадахгvй нь ойлгомжтой. Тэгэхээр юуны тvрvvнд «Би өөрийгөө хайрлаж, хvндэлж чадаж байна уу?» өөрөөсөө асууж, өөрийгөө хvндэтгэх сэтгэлийг бий болгох, төлөвшvvлэх аргыг байнга хэрэглэж сур. «Би өөрийнхөө юуг хvндэлдэг вэ?» гэж асуухад ухаан санаа тань хvмvvсийн танд таалагддаггvй талууд дээр биш хvндэлмээр талууд дээр нь төвлөрч эхэлнэ. Yvний дvнд хvмvvстэй агуу их хайраар хандах болно. Хvн гээч амьтан өөртөө, бусдад, амьдралд хvндэтгэлгvй хандсанаас хорвоогийн хайр энэрэлийг vгvй болгодог. Учир иймээс та эхлээд өөрийгөө ойлгож хvндэлвэл хайр аяндаа танаас ундран гарах болно.

 

3. Эхлээд өөрөө өг

Та хэн нэгэн рvv инээмсэглэхэд тэр хvн тан руу хариу инээмсэглэдэгийн адилаар сайхан сэтгэлийн vг, утасны яриа, захидал гэх мэт хvний төлөө анхаарал тавьж буйгаа харуулсан бvхэн таньд буцаж ирдэг. Хайр бол бумеранг л гэсэн vг, vргэлж л буцаад ирнэ. Бvр өсч vржээд буцаад ирдэг. Хэн нэгэн тvрvvлж алхам хийхийг бvv хvлээ. Хөгжимчин хvн «хvмvvс бvжиглэвэл л би хөгжимдөж эхэлнэ» гэдэггvй шvv дээ. Жинхэнэ хайр хариу нэхдэггvйг санаарай. Хэрэв та жинхэнэ хайрыг мэдрэхийг хvсвэл хайрыг ямарч болзолгvйгээр, хариуд нь юу ч шаардалгvйгээр бусдад өгөхөд бэлэн байх ёстой. Тvvнээс гадна хоёр хvний харилцаанд «Тэр миний төлөө юу хийж чадах вэ?» гэж асуухын оронд «би тvvний төлөө юу хийж чадах вэ?» гэж асууж байвал хамтын амьдралд насан туршын хайрыг бий болгодог гэдгийг санаарай.

 

4. Хайрыг хvсч байвал нөхөрлөлийг хай

Францын их зохиолч Антуан де Сент-Экзюпери: “Хайрлана гэдэг өөд өөдөөсөө харахын нэр биш нэгэн зvгт харахыг хэлнэ” гэж хэлсэн байдгийг санагтун.

Нэг итгэл vнэмшил нэдмэл зорилго сонирхол харилцан хvндлэл бишрэл нь насан туршын жинхэнэ хайрын vндэс юм шvv. Олон хvмvvс бие махбодийн сонирхолоос хайр vvсдэг гэж буруу ойлгодог нь харамсалтай. Гэтэл гоо vзэмж мөнх биш, өдрөөс өдөрт гундаж байдаг зvйл харин нэгдмэл санаа зорилго сонирхол хvндлэл бvхий нөхөрлөлөөс vvссэн хайр өдрөөс өдөрт бэхжиж байдаг.

Yvний баталгаа болох нэгэн судалгаа таньд сонин байж болох юм. 50-с дээш жил хамтдаа аз жаргалтай байсан хосуудаас энэ амжилтынх нь нууц юунд байгааг асуухад нөхөрлөл гол vvрэгтэй хэмээн хариулжээ. Асуулгад оролцсон хvн бvр ханиа өөрийн хамгийн сайн найз нөхрөө гэж хэлсэн байдгыг анхаараарай. Тэгэхлээр харилцаандаа хайр бий болгохыг хvсвэл та эхлээд нөхөрлөлийг олоорой.

 

5.Хvрэлцэхvй бол харилцааг бэхжvvлэгч

Хайр бол хамгийн хvчтэй эм. Аз жаргалтай гэр бvлийн гишvvд хvнд өвчнөөр өвдөх магадлал бусдаас 10 хувиар бага байдаг гэнэ. Мөн эмч сувилагч нар гарыг нь атган өөрсдийг нь хайрлаж буйгаа илэрхийлхэд өвчтэнvvд хавьгvй тvргэн эдгэрдэг гэсэн судалгаа ч байдаг аж. Энэ бvхэн хvрэлцэхvйн хvчийн гайхамшигтай ач тус юм. Хvрэлцэх ид шид нь хvмvvсийн хоорондох зааг хязгаарыг vгvй болгож тэднийг нэгтгэдгээрээ өөр юутай ч зvйрлэшгvйгээр хvмvvст нөлөөлдөг. Хvрэлцэхvйд гайхамшгыг бvтээдэг эрчим нөлөөлөл vйлчилж байдаг байна.

Бид хэн нэгэнд энхрийлэн гар хvрэхэд бидэнд ч тэр хvнд маань ч стрессийн гармоны хэмжээ багасах, мэдрэлийн систем тайвшрах, дархлалын систем сайжрах зэрэг физилогийн өөрчлөлтvvд гархаас гадна бидний зан байдалд ч нөлөөлж сэтгэл санаа дээшилдгийг санаарай. Та хайрыг өгөх авахдаа биед нь хvрэх, тэврэх, гар барих, өөрөөр хэлбэл хvрэлцэх нь ямар их ач хобогдолтойг ухааран зориг гаргаж хvмvvс рvv гараа дэлгэн сунгаарай. Та сэтгэл зvрхээ дэлгэж байна гэж ойлгож хvрэлцэхvйн хvчээр бадарсан хайрын эрч хvчийг мэдрэх болно.

 

6. Эрх чөлөө олго

Тагтаа тэжээж тэд нараа бахархан хайрладаг хирнээ далавчаа ч дэлгэн нисэх боломж өгөлгvй торонд барьдаг хvнийг уншигч авхай та юу гэж дvгнэх бол. Ихэнх хvмvvс vvнийг агуу их хайр гэж ойлгодог нь харамсалтай. Хэрэв хэн нэгнийг хайрлаж байвал тvvнийгээ чөлөөтэй тавь. Буцаад ирвэл таных, ирэхгvй бол тэр хэзээ ч таных байгаагvй гэдэг vг юутай vнэн. Хэдийгээр хайртай хvндээ эрч чөлөө олгоод явуулчих амаргvй ч тvvндээ эрх чөлөөг нь өгөхгvйл бол хайргvй байна гэсэн vг. Хайрлахыг албадаж болохгvй. Эс тэгвэл дээрх тагтаа тэжээгчээс ялгарах юмгvй болно. Та хэн нэгнийг хайрлаж л байвал тvvнийг эрх чөлөөг нь нь хvлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй. Тvvнийг өөрийнхөөрөө шийдвэр гаргах, таны хvссэнээр биш, өөрийнхөө хvссэнээр амьдрах боломж олгох ёстой. Учир нь хvн бvхэнд тодорхой орон зай хэрэгтэй байдаг.

1970 оноос эхлээд өөрийнхөө сонгосон зорилгодоо хүрээд зогсохгүй гайхалтай амжилтад хүрдэг ер бусын зөн билэгтэй хүүхдүүд дэлхийн өнцөг булан бүрт төрж эхэлсэн бөгөөд 1990-ээд оноос олноороо мэндэлж эхэлжээ. Харин өнөөдөр 100 нялхсын 70 нь индиго хүүхэд байгаа учир айл бүр индиго хүүхэдтэй болсон гэж эрдэмтэд үзэж байна. Америкийн нэрт сэтгэл судлаач Ли Кэрролл тэдний аура нь нил ягаан өнгөтэй байгааг судлаж Индиго хүүхдүүд хэмээн нэрлэсэн бол харин монголчууд “Гасан” хүүхдүүд гэж нэрлэдэг. Та ч бас хүүхдээ анхааралтай ажиглаарай. Таны хүүхэд хачин жигтэй зүүд зүүдлэж, таныг гэнэтийн ноцтой асуултаар гайхшируулж мөн ургамалтай ярьж байна уу? Хэрвээ таны хүүхэд нууцлагдмал, дуу цөөтэй, бусад хүүхдүүдтэй ярилцах дургүй бол Индиго хүүхэд гэсэн үг.

ГОЦ ЧАДВАР
Шинэ эрин зууны индиго хүүхдүүд гэсэн тодотголтой энэ багачууд эхээс төрсөн даруйдаа л ухаалаг, дөлгөөн харцаар орчноо харж эмч нарыг гайхшруулдаг. Найман сартайгаасаа ярьж эхлэн, нэг ой таван сартайгаасаа сонин хэвлэл уншиж, гурван настайгаасаа шинжлэх ухааны нарийн нууцын талаар санаанд оромгүй зүйл ярихыг ч үгүйсгэхгүй. Тэд цэвэр ариун сэтгэлтэй, энерги ихтэй учраас бараг өвддөггүй. Өвчин туслаач өөрийгөө болон гэр бүлийнхнийгээ эдгээж чадаж байна. ДОХ-ын халдвартай эцэг, эхээс төрсөн Индиго хүүхэд төрснөөсөө хэсэг хугацааны дараа цоо эрүүл болж чадсан тохиолдол ч бий. Мөн урьд насныхаа амьдралыг мэдрэхээс гадна ирээдүйд болох явдлыг урьдчилан харж чаддаг гоц чадвартай байна.

ШИНЭ ЭРИН ҮЕ
Индиго хүүхдүүдийн төрөлтөөр дэлхий давалгаалж байгаа нь тохиолдлын хэрэг биш ээ. Түүхийн хамгийн түгшүүртэй цаг мөч ойртож манай гаригийн оршин тогтнох чадвар, нөөц боломж өдрөөс өдөрт хомсдож байгаа цаг үеийн захиалгаар дэлхий дээр шинэ соёл иргэншлийг цогцлуулж хүн төрөлхтний шинэ онол, шинэ шашныг дэлгэрүүлэх оюуны асар өндөр чадавхтай хүүхдүүд мэндэлж байна. 2000 оноос Бумбын эрин эхэлсэн. Бумбын эрин бол оюун ухаан, суут ухаантнуудын эрин. Тийм учраас энэ үеэс хойш төрсөн хүүхдүүд гариг дэлхийгээ сүйрлээс аврах хувь тавилантай, дайчин, шударга шийдэмгий хурц зантай, сод ухаантай, аливааг засч залруулах ер бусын чадвартай хүүхдүүд юм. Индиго хүүхдүүд дэлхийн хүн амыг эзлэх болсон үед бидний нийгмийн бүх муу муухайг арилган энэ дэлхий маш цэвэр ариун сайн сайхан болно.

АСУУДАЛ
Индиго хүүхдүүд нь гоц содон авьяастайн дээр хурц хэрсүү, эрх чөлөөт сэтгэлгээтэй учраас тэдний арга эвийг олоход хүндрэлтэй байдаг. Тэд хараат биш бөгөөд бидний уламжлалт аргаар хүмүүжүүлэхэд хүндрэлтэй. Тэдэнд одооны боловсролын сургалтын систем тохирохгүй байгаа учраас сахилгагүй дэггүй гэхчлэн цоллуулж зарим нь сурлага муу хүүхэд гэж дүгнүүлж ч яваа. Тэднийг загнаж зодож хатуу гараар барих гэж оролдох нь хорлож байгаагаас ялгаагүй бөгөөд тэдэнд сахилгын шийтгэл ердөө ч тохирохгүй.
Ихэнхи эцэг эх, сурган хүмүүжүүлэгчид хүүхдийнхээ этгээд хачин ааш авирыг ойлгохгүй, яаж харьцах аргаа мэдэхгүй байгаагаас тэдний авьяас чадвар, хүсэл тэмүүллийг нь мөхөөж байна. Зан аашыг нь хүчээр дарах гэж оролдвол яваандаа индиго гэрлэн бүрхүүл нь энгийн хүмүүсийнхтэй адил болж, өөртөө итгэлгүй, сул дорой болдог. Өөрийнх нь мөн чанарыг ойлгохгүй хуучин арга барилаар хүмүүжүүлэх гэж хүчлээд байгаа энэ нийгмийн хоцрогдсон үзлийг үзэн ядаж харгис зан авир гаргаж хүчирхийлэл, аллага үйлдсэн тохиолдлууд гарч байгаа нь харамсалтай. 10 нас хүртэл эцэг эх анхаарахгүй байснаас төрөлхийн билиг чанараа гээж буруу замаар явж байгаа хүүхэд ч байна.

ХЭРХЭН ХӨГЖҮҮЛЭХ ВЭ?
Хүүхдийн сэтгэхүйд нөлөөлж байгаа гол хүчин зүйлсийн нэг нь орчин, мэдээ мэдээлэл юм. Хүүхэд өөртөө ямарч хэрэггүй мэдээлэлийн золиос болж байна. Ер нь хүүхдэдээ тухайн насанд нь тохирсон танин мэдэхүйн чанартай мэдээ мэдээллийг үзүүлж байх хэрэгтэй бөгөөд хүүхэлдэйн кино үзүүлэхдээ хүртэл сонголт хийх нь зөв. Аль болох сайн зан чанарыг нь сайшааж магтаж байх хэрэгтэй, тэгсэнээр индиго хүүхэд өөртөө улам итгэлтэй, гоц ухаан нь улам л хурц болдог. Тэднийг хайрлаж энхрийлж, тэвэрч, байнга хайртай гэдгээ мэдүүлж буруу юм хийвэл зүгээр л тайлбарлан ойлгуулж зөв талруу нь залж хөгжүүлсээр гоц чадвар нь нээгдэж хорвоо дээр ирсэн зорилгоо биелүүлж чаддаг байна. Ер нь бол “Аав ээжийнхээ үгэнд ор” гэдэг бол буруу үг. Ингэж сургавал хүүхэд сэтгэхгүй номхон морь шиг болж хувирна. Өөрөөр нь яриулж, өөрөөр нь бодуулж, өөртэй нь ярилцаж өөрөөр нь зөв бурууг ялгуулж сонголтыг нь хийлгэх хэрэгтэй. Залуу эцэг эхчүүд хүүхэддээ хэт их анхаарал хандуулаад нийгэмд зохицох чадварыг нь төлөвшүүлэхгүйгээр өөрсдийн зүгээс зохицуулах гээд байх нь буруу. Нийгэмд өөрөө өөрийгөө л авч явах болохоос бид насан туршид нь дагаад асуудлыг нь шийдээд явахгүй шүү дээ. Бид зөвхөн тэднийг амьдрал практикдаа тулгуурлан чиглүүлж, зөв сонголт хийхэд нь туслах үүрэгтэй.
Индиго хүүхдүүдтэй маш зөв харьцахыг дэлхий нийтээр онцлон анхааруулж байгаа бөгөөд хөгжилтэй улс орнуудад тусгай хөтөлбөртэй сургууль, цэцэрлэгүүд байгуулан гоц чадварыг хөгжүүлж сургаж байна. Харин Монголд индиго хүүхдийг судалдаг, хөгжүүлдэг, эцэг эхчүүдэд нь зөвлөгөө өгдөг ИНДИГО шинэ зууны хүүхдийн хөгжлийн төв үүдээ нээсэн нь цагаа олсон хэрэг боллоо.

Монголын ГАСАН үрс маш олон болж МОНГОЛ УЛС мандан бадрана!

Өвчнийг хэдий чинээ эрт оншилж чадвал төдий чинээ эдгэрэхэд хялбар байна.

Нэг удаа би “Миний амьдралын утга учир юу вэ?” гэж өөрөөсөө асууж, тольны өмнө суугаад өөрийнхөө зөвхөн нүүр царайг биш дотоод мөн чанараа тольдон харвал,

Би бол залхуу, зорилгогүй, аймхай хулчгар, арчаагүй, сул дорой, өөртөө итгэлгүй..

Би хог хаядаг, гудамжинд нусаа нийдэг, би хүмүүст тусалдаггүй,

Би тархины тураалтан, оюуны гуйланчлагч…

Би бол архичин: Би ядарсан оюутан нэрээр өөрийгөө халхавчилдагч хамгийн их мөнгөө номонд биш архинд зориулдаг баян оюутан.  Миний энэ архидалтаас болж зодоон цохион, хулгай дээрэм, хүчин, танхайн гэмт хэрэг Улаанбаатарт цэцэглэсээр.

Би бол хүйтэн сэтгэлтэн: Хүн хүнээ дээдэлсэн үерхэл нөхөрлөл мартагдаж хүмүүс бид бие биенээсээ айж, халуун нүүрээ харсан чин сэтгэлийн яриа үгүй болж мессежээр танилцаж, чатаар ярилцаж, мессенжерээр үерхэж, би хүн биш робот болон хувирч байна. Би Сэтгэл гэж ямар үг байдгийг ч мартах юм шиг байна. 

Би бол мөнгөний төлөө биеэ худалдагч: 2007 онд гадаадад худалдагдаж хохирсон 124 хүний нэг нь би. Би тэнд зөвхөн хэдэн төгрөгний төлөө өөрийнхөө хүн гэсэн ариун нэрээ бузарлуулж, өөрийгөө хүчирхийлэхийг зөвшөөрч, ганц олдох амьдралаа гутамшигтайгаар доромжилсон хүн бол би. Тэнд гоё сайхан хувцас, тансаг сайхан өрөө, бидний хөгжил гэж нэрлэдэг бүх зүйл байсан ч тэнд араатан мэт хүчирхийлэл бас байсан.    

Би бол алуурчин: 4 сарын 16-нд Америкийн Виржиниа Тек Их сургуульд 32 хүнийг буудан алсан Чо-Сэүнг-Хүй бол би. Манай Америкт өндөр сайхан байшин, гял цал гудамж, бидний хөгжил гэж нэрлэдэг бүх зүйл байсан ч би хүн алчихлаа. Хөгжил байсан ч би хүн алчихлаа. 

Би өөрийгөө сул дорой, арчаагүй өвчтөн гэдгээ хүлээн зөвшөөрч байна. Харин одоо өөрийгөө эмчлэхийг хүсэж байна.

Би өөрийн муу зуршил, өвчин эмгэг бүхнээ эрт оншилж үүнийгээ эмчилж чадвал улсынхаа хөгжилд оруулах хувь нэмэр минь энэ.

Би жинхэнэ хүн байж хүмүүст туслаж, хайрлаж, шудрага хөдөлмөрлөж, хүн хэмээх эрхэм нэрээ өндөрт өргөж чадвал улсынхаа хөгжилд оруулах хувь нэмэр минь энэ.

Би архичин биш, алуурчин биш, дарга биш, уран донгодогч биш, ерөнхийлөгч биш.. би жинхэнэ хүн байхыг л хүсэж байна.

Нэг лекцэн дээр “Намайг цус багадалттай гэсэн. Цус хийлгэе гэж бодож байгаа. Хаана хандвал дээр вэ?” гэж надаас асууж билээ. Цус багадалт гэхээр цусны нь хэмжээ бага болчихсон гэж ойлгосон хэрэг. Машины радиаторт ус дундрахад нь нэмээд хийчихдэг шиг л сэтгэх хүн өөр зөндөө олон гээд мөрийцсөн ч болно. Би ч өөрөө зургаахан жилийн өмнө иймэрхүү байснаа одоо бодоход ичмээр байдаг.

Гэтэл цус багадна гэдэг нь цусны бүтэц хэвийн байхаа больсон гэсэн үг юм байна. Цус багадалтын хэд хэдэн хэлбэр байдаг бөгөөд энэ удаа төмөр дутлаас хамааралтайг нь авч үзье.

Биед төмөр бага болоход улаан бөөмийн тоо цөөрдөг. Ингэснээр эдүүдэд хүчилтөрөгч хүргэх цусны чадвар муудна. Цонхийж цайгаад, бие сульдан амархан ядардаг болсон бол төмөр дутлын цус багадалт үүссэн байж магадгүй.

Төмөр дутлын цус багадалт аажим явцтай тул эхний шатанд ямар нэгэн шинж тэмдэг мэдэгдэхгүй. Цус багадалт хүчтэй илэрсэн үед л хүмүүс эмчид ханддаг. Ийм өвчтөн амархан ядарч, бие сульддаг, залхуу хүрдэг, уцаартай, толгой нь өвддөг, анхаарал төвлөрөлт муудсан, царай цонхийсон, байнга даардаг, ачааллын үед амьсгаа давчиддаг, халдвар амархан авдаг, судасны цохилт түргэссэн гэх зэрэг зовиур хэлдэг.

Ийм эмгэгээс сэргийлэх, түүнээс салахын тулд цусны тухай төсөөлөлтэй байх хэрэг гарна.

Цус бол зүгээр л нэг улаан шингэн биш. Цус нь сийвэн хэмээх шингэн бодис дотор орших эсүүдээс тогтсон нарийн бүтэцтэй холимог юм. Цусны найрлагын 55% нь цагаан шаргал өнгөтэй сийвэн бөгөөд үлдэх 45%-ийг цусны улаан, цагаан бөөмүүд эзэлнэ.

Цусны эсүүд дотор хамгийн олон нь улаан бөөм учир цус улаан өнгөтэй. Цусанд 25 гаруй триллион улаан бөөм байдаг. Тэдгээрийг чөмөг секунд тутамд 3 саяыг боловсруулна. Улаан бөөм дөрвөн сар орчим амьдарна. Тэдний тусламжтайгаар цус өөрийн гол үүрэг болох- уушигнаас хүчилтөрөгч авч бүх эсүүдэд хүргэх ажлаа гүйцэтгэнэ. Хүчилтөрөгч дутвал ямар ч эс ажлаа хийж чадахгүй болно. Эс ажилгүй болоход эзэн өнгөрөх нь мэдээж. Буцахдаа улаан бөөм нүүрсхүчлийн хийг эсүүдээс зайлуулна.

Насанд хүрсэн эмэгтэй хүний биед 4-5л,эрэгтэй хүний биед 5-6л цус эргэлдэж байдаг.

Цусны улаан бөөм нь дундаа хонхортой зээрэнцэг хэлбэртэй бөгөөд цөм байхгүй. Улаан бөөмийг гемоглобин хэмээх төмөр агуулсан улбар шар бодис дүүргэдэг. Гемоглобин нь уушигнаас хүчилтөрөгчийг шингээж аваад эд эсүүдэд хүргэж өгнө.

Чөмөг, дэлүү, тунгалагийн булчирхайнуудыг цус төлжүүлэх эрхтнүүд гэнэ. Хавтгай яснууд болон хөндий ясны булуунд байдаг улаан чөмөг, түүнчлэн шар тосон чөмөг, дэлүүнд улаан бөөм боловсорно.

Яагаад төмөр дутлын цус багадалт үүсдэг вэ?

1.Хоолонд нь төмөр хэтэрхий бага байх /төмөр агуулсан хүнс бараг иддэггүй/

2.Хүүхдийн эрчимтэй өсөлтийн үед

3.Төмрийн шимэгдэлт муудсан /байнга гүйлгэх,ходоодны хагалгаа, буруу хооллолт, зарим эм бэлдмэл хэрэглэх үед г.м./

4.Цус алдалт /сарын тэмдэг их ирэх, ходоод гэдэсний шарх, аспирин  зэрэг эм хэрэглэх үеийн ходоодны цус алдалт, гэмтлийн үед г.м./

5.Жирэмсэн эмэгтэйд

Төмөр дутлын цус багадалтаас сэргийлэхийн тулд төрөл бүрийн мал, загасны мах, элэг, гүзээ, сархинаг, цус, өндөг, бүтэн үр тариа, хивэг, үр хөврөл, шар будаа, хушга, фундук зэрэг самар, шош, вандуй, үзэм, чавга, бууцай, халгай гэх мэт төмрийн агууламж өндөртэй хүнсийг С амин дэм ихтэй хүнстэй хамт идэх хэрэгтэй.

Түүнчлэн хоёр хүртэл насны хүүхдэд төмрөөр баяжуулсан хоол өгвөл сайн.

Жирэмсэн эмэгтэй эмчийнхээ зөвлөсөн төмрийн бэлдмэл хэрэглэх нь төмөр дутлын цус багадалтаас хамгаална.

Нойр булчирхайн фермент агуулсан бэлдмэл болон Е амин дэм төмрийн шимэгдэлтэд сөргөөр нөлөөлдөг тул та тэдгээрийг хэрэглэх шаардлагатай болсон бол төмрийн ямар бэлдмэл хамт хэрэглэхийг эмчээсээ асуугаарай.

Аспирин мэт зарим эм удаан уухад ходоодны цус алдалт болзошгүй тул тэдгээрийг хоолон дээрээ буюу сүүтэй хамт уухыг зөвлөдөг.

Олон хүнсэнд төмөр их хэмжээгээр агуулагддагч хүний махбодод ялихгүй хэсэг нь л үлдэж чаддаг. Бүтэн будаа, үр тариа, ногоонд байгаа төмөр махны төмрийг бодвол муу шимэгдэнэ. Харин тэдгээрийг хамт идвэл төмрийн шимэгдэлт сайжирдаг байна. Түүнчлэн С амин дэм төмрийн шимэгдэлтэд тустай байдаг тул төмөр ихтэй хүнсийг апельсин, лимон зэрэг бэрсүүт жимс, помидор, хальстай төмстэй хамт идвэл сайн гэж зөвлөдөг.

Гэхдээ ингэж хооллоод араас нь цай, кофе уучихвал төмөр авах ажил бүтэл муутай болно. Сүү мөн төмрийн шимэгдэлтэд саад болдог гэдгийг санахад илүүдэхгүй. Цайгаа, ялангуяа сүүтэй цайг хооллохоос дор хаяж 30 минутын өмнө эсвэл махтай хоолноос 2 цагийн дараа уух нь зөв юм байна.

Хоол идэж байхдаа цай уух ашиггүй гэж хэлэхэд шууд л “өө тийм юмуу, энэ зуршлаа засах хэрэгтэй юм байна” гэх цайсаг монгол хүн бараг байдаггүй. Гэхдээ нарийн учрыг нь ойлгочихвол чадахгүй цайсаг хүн бас байдаггүй. Үүнийг би баталгаатай хэлнэ. Учир нь цус багадалтаас үүсэх үр дүн тийм ч хүсмээр биш.

Төмрийн шимэгдэлтэд зэс шийдвэрлэх үүрэгтэйг эрт дээр үеэс монголчууд мэддэг байсан бөгөөд сүү цагаан идээнд зэс байхгүй, зэс агуулсан хүнс бараг иддэггүй учир гал тогоондоо зэс сав суулга хэрэглэснээр цусаа төлжүүлэх чухал асуудлыг хүндрэлгүйгээр шийдэж чаддаг байжээ.

Хоол иднэ гэдэг нь зугаа цэнгэл биш гэдгийг ойлгосон хүн юуг яагаад идэж байгаагаа сайн мэддэг.

Үхрийн гүзээ буюу сархинагийг зөв боловсруулан жигнээд, хонины сүүл, тараг,  ногоон сонгино, халгай, жан, карри, ногоон сонгиноор амталж, шар будаа, помидороор хачирлан үдэд идвэл төмөр дутлын цус багадалтаас сэргийлэх, түүнээс салахад туслах нэг хувилбар болно. Ясны тунгалаг шөл цус төлжүүлэхэд тустай.

Зүрх нь ямар нэгэн байдлаар өвддөггүй хүн олъё гэвэл одоо цагт нилээд их хайх хэрэг гарна.Зүрхний шигдээс маш их залуужиж байна гэх.

Зүрхээ хэвийн ажиллагаатай байлгахыг хүсвэл түүний тухай наад захын мэдлэгтэй байлгүй болохгүй.

Биеийн эс бүхэнд нэг бүрчлэн хүрч үйлчилдэг тээврийн систем болох цусан хангамжийн судаснуудын торон сүлжээний төв нь зүрх юм. Ядрахыг мэдэхгүй насос болох зүрх нь цусыг уушиг руу шахаж хүчилтөрөгчөөр баяжуулаад цааш нь бүх биеэр тарааж,эсүүдийг хэрэгтэй бүхнээр хангаж тэжээдэг.

Зүрх нь зүрхний булчингаас бүтдэг. Энэ булчин насос нь минутат 75 орчим, өдөрт 100 мянга орчим удаа агшиж цусыг шахна.

Зүрх нь босоо битүү таславчаар 2 хэсэгт хуваагдана. Энэ 2 хэсэг тус бүр нь хоорондоо холбогдсон хоёр тасалгаанд дахин хуваагдах бөгөөд дээд тасалгааг тосгуур, доод тасалгааг ховдол гэдэг.Тосгууруудын хана нимгэн,ховдлуудын хана зузаан. Зүүн ховдлын хана нь баруун ховдлынхоос зузаан байдаг. Учир нь зүүн ховдол цусыг биеийн бүх эрхтэн, бүх хэсгүүд дундуур шахдаг байхад баруун ховдол нь богинохон зайнд уушиг руу шахна. Зүрх агшихад цусыг буцаахгүй хавхлаг тосгуур ховдол хоёрын дунд байна. Түүнчлэн цус баруун ховдлоос гарах хэсгийн уушигны артерт, зүүн ховдлоос гарах хэсгийн гол судасны эхэнд хавхлагууд байдаг.

Цус шахах ажиллагаа 2 үе шаттайгаар явагдана. Эхний шатанд хоёр ховдлын булчин суларна. Баруун тосгуурт эрхтнүүдээс ирж байгаа хүчилтөрөгчөөр ядуу цус, зүүн тосгуурт уушигнаас ирж буй хүчилтөрөгчөөр баяжсан цус орж, улмаар ховдлууд руу шилжинэ. Үүний дараа хоёр ховдол агшина. Ховдол, тосгууруудын хоорондох хавхлагууд хаагдаж, баруун ховдлоос цус уушигны артериар дамжин уушиг руу, зүүн ховдлоос гол судас /аорт/- аар дамжин биеийн бүх хэсгүүд рүү шахагдана.

Хурдан алхахад юмуу биеийн ачаалал бага зэрэг нэмэгдэхэд, эсвэл сэтгэл догдлоход, хүйтэн агаар амьсгалахад, цадатлаа идсэний дараа цээж өвчүүний араар хүчтэй хорсож, зүрх тань хавчигдан шахагдсан мэт өвдөж, энэ өвдөлт нь зүүн гар, хүзүү, эрүү эсвэл зүүн дал руу  шархиран дамжих болсон бол та зүрхний бах/стенокарди/-тай болсон гэсэн үг. Энэ нь зүрхний цус хомсдолтын үндсэн шинж тэмдэг болдог.

Зүрхний бахтай хүн өвчнийхөө тухай ярихдаа гараа цээжиндээ наах буюу зүүн эгмээ илдэг. Өвдөлт өгч байгаа үед дотор муухайрах, огих, ухаан алдах, гар хөл хөрөх шинж тэмдэг илэрч магадгүй.

Зүрхний тараагуур судсаар цусны урсгал багассаны улмаас зүрхний булчингууд хүчилтөрөгч болон шимт бодисоор гачигдахыг зүрхний цус хомсрол /ишемическая болезнь сердца/ гэдэг байна.

Тосны болон ширхэглэг эдийн товруунууд зүрхний судасны хөндийг нарийсгаж судасны хатуурал /атеросклероз/ болсон нь дээрх эмгэг үүсэх үндсэн шалтгаан болдог. Судасны хатуурлын үед тараагуур судасны цус нэвтрүүлэх чадвар муудсанаас зүрх өөрөө хэлмэгддэг. Товруунууд үүссэнээр цус бүлэнтэн, судас нөжөөр бөглөрөх эрсдэл эрс нэмэгдэж, зүрхний хүчтэй өвдөлт болох аюултай.

Судас хатуурах эрсдэлт хүчин зүйлд удамшил, цусны өндөр даралт, илүү жин, архидалт, тамхи их татах, чихрийн шижин, стресс, хөдөлгөөний дутагдал, цусан дахь холестерин, триглицеридын өндөр агууламж зэрэг хамаарна.

Судас цүлхэнтэх, халдвараас шалтгаалсан судасны үрэвсэл, тэмбүү, зүрхний тараагуур судасны төрөлхийн гажиг зэрэг нь зүрхний тараагуур судсаар урсах цус хомсдоход нөлөөлдөг. Түүнчлэн зүрхний тараагуур судасны агшилтаас цус хомсдож болно.

Зүрхний булчингийн тэжээлийн дутагдлаас сэргийлэх, ийм эмгэгийг эдгээхэд амьдралын зөв дадал зуршлууд шийдвэрлэх нөлөөтэй.

Хэт цэвэршүүлсэн /хогон хоол/ хүнсийг буруу найрлагаар байнга идэх, амьтны гаралтай царцанги хатуу өөх тос, давс их хэрэглэх, хоолыг ашиггүй технологоор бэлдэх,үйлдвэрт савласан удаан хадгалах буюу элдэв хүнсний нэмэгдлүүдтэй хүнс, түргэн хоол зэрэг нь зүрх судасны эмгэг үүсэх үндсэн шалтгаануудад хамаарна.

Зүрхний өвчтэй хүн татгалзвал зохих хүнсний тоонд цагаан гурил, өндөг ихтэй гурилан бүтээгдэхүүн, тос чихэр ихтэй нарийн боов, хоёроос дээш хувийн тослогтой өтгөн сүү, цөцгий, зөөхий, цөцгийн тос, өтгөн сүүний цагаан идээ, мөхөөлдөс, чихэрлэг түрхлэгүүд, щоколад, өндөгний шар, уураг тархи, өөхтэй тарган мах, борц, шууз, хорхог, боодог, хиам, консерв, өтгөн хар шөл, загасны түрс, шош, вандуй, давсалсан даршилсан хүнс, өтгөн цай, кофе ордгийг бараг бүгд мэднэ.

Зүрх муутай хүнд нэн зохимжтой үдийн хоолноос нэгийг жишээ болгоход:

Нэг стакан шар буурцгийн сүүнд Геркулес гэж нэрлэгддэг хошуу тарианы нэвс 2 хоолны халбага, нимбэгний шүүс 1 хоолны халбага, уургийн бал 1 хоолны халбага хийж уугаад, улаан манжинг нарийхан савхан хэрчиж, оливын тос, жан-юугаар амталсан зуушийг бүдүүн гурилын мантуутай идвэл өег бөгөөд өгөөжтэй, хөнгөхөн атлаа маш чанартай хооллолт болно.  

Эрүүл мэндээрээ гоёцгооё

Даралт ихсэх их хэцүү. Хүзүү хөшиж, толгой манарч өвдөөд, нүд бүрэлзэн хөл хүндрээд… Эмээ уучихад дотор онгойгоод арай дээрдэнэ. Гэхдээ л бүр сав саруулхан болохгүй.

Хэсэг хугацааны дараа хүнд байдал дахиад л давтагдана.

Нас ахихад зайлшгүй ийм болдог жам ёсны үзэгдэл мэтээр энэ байдалдаа хандаж, даралт ихсэхгүй бол бараг л худлаа юм шиг гайхах жишээтэй. Харин залуухан атлаа даралт нь ихэсдэг хүн олширсныг “амьдрал хэцүүдсэнийх” гээд л тайлбарлаж орхино.

Гозойн өндийж, дээшээ зүтгэж байх дуртай даралт гэдэг нэг зүйлийг байн байн доош нь дарж байранд нь буулгаж байдаг юм шиг бодохоос биш даралт нь ихэсдгийн шалтгааныг сонирхдоггүй.

Тэгвэл цусны даралт гэж юу вэ?

Цус судасны ханыг дарж буй хүч буюу даралтыг цусны даралт гэдэг. Цусны даралт нь 2 үзүүлэлтээр хэмжигддэг байна. Дээд даралт гэж бидний нэрлэдэг систол даралт нь зүрх агших үеийн хамгийн өндөр үзүүлэлт бөгөөд 140-өөс хэтрэхгүй байх ёстой. Харин доод буюу диастол даралт нь зүрхний булчин сулрах үеийн хамгийн бага даралт бөгөөд 90-ээс хэтрэхгүй байх ёстой ажээ.

Хэрэв энэ хоёр үзүүлэлт дээд хэмжээнээсээ хэтэрвэл даралт ихэссэнд тооцогдоно.

Даралт ихсэхэд цус артерийн судасны ханыг хэт их хүчээр дарж, ийм байдал удаан үргэлжилбэл цусны судаснууд гэмтэж, эрхтнүүдийн цусан хангамж мууддаг.

Цусны даралт ихэссэнээс зүрх судсанд эмгэг үүссэн бол зүрхний дутагдал, зүрхний шигдээс, цус харвалт гэх зэрэг аминд халтай хүндрэл үүсэх эрсдэл нэмэгдэнэ.

Цусны даралт эрс өсөхөд уураг тархи гэмтэх, тэр ч байтугай үхэх аюултай.

Дараах шалтгаануудын улмаас цусны даралт ихэснэ. Үүнд:

1.Зүрх судсыг удирддаг мэдрэлийн хэвийн ажиллагаа алдагдсан /амьдралд тохиолдож буй нөхцөл байдлуудыг зохицон хүлээж авч чадахгүй хямрах, шаналах, түүнчлэн тархины гэмтэл г.м/

2.Буруу хооллолт /өөх тос, давс, элсэн чихэр, цагаан гурилан бүтээгдэхүүн байнга хэтрүүлэн идэх, орой их идэх г.м./

3.Архийг удаан хугацаанд хэтрүүлэн уусан

4.Тамхи их татсан

5.Хөдөлгөөний дутагдал

6.Дотоод шүүрлийн системийн хямрал /бамбай булчирхай, бөөрний дээд булчирхайн эмгэг г.м/

7.Бөөрний эмгэг

8.Жирэмслэлт

9.Жирэмслэлтээс хамгаалах болон тураах бэлдмэл замбараагүй хэрэглэсэн зэрэг.

Цусны даралт ихсэх нэг шалтгаан нь судасны хатуурал бөгөөд энэ нь өөхтэй тарган мах, өөхөн тосонд чанасан цагаан гурилан боов боорцог, өтгөн сүү, өрөм, цөцгий, шар тос, шарсан, тосонд чанасан  хүнс, давс, элсэн чихэр зэргийг байнга хэтрүүлэн идэх гэх мэт буруу хооллолтоос үүдэлтэй.

Цусны судаснуудыг замын сүлжээтэй зүйрлэж болно. Гол өргөн чөлөө нь- зүрхнээс эрхтнүүдрүү, эрхтнүүдээс зүрхрүү цусыг хүргэдэг артери, венийн гол судаснууд. Хоёрдугаар зэргийн замууд нь эдүүдийг нэвт өнгөрдөг артери, венийн жижиг судаснууд. Хорооллын доторх замууд нь хялгасан судаснууд.

Ганцхан улаан бөөмийг дагаж аялвал энэ систем яаж ажилладгийг мэдэж болно. Өөртэй нь адилхан сая сая улаан бөөмүүдийн хамт  зүрхний зүүн хэсгээс шахагдан гарсан улаан бөөм маань аорт хэмээх гол судсаар явж, олон салаалсан артерийн жижиг судасны нэг рүү орно. Эдгээр салаанууд нь бүх эрхтэн рүү цусыг хүргэдэг.

Эрхтэн дотор ороод улам олон салаалах артериар улаан бөөм маань явсаар хамгийн алслагдсан захын эсэд хүргэх өөрөөс нь үл ялим өргөн хялгасан судсаар аялж, нэг эсэд хүчилтөрөгчөө өгөөд, оронд нь нүүрсхүчлийн хий тээж аваад хялгасан судаснуудаар шургаж явсаар венийн жижиг судас руу орж, цаашаа венийн гол судсаар дамжин зүрхний баруун хэсэгт хүрнэ.

Хүчилтөрөгч авахаар уушгинд ормогц, холоос тээж авчирсан ачаа-нүүрсхүчлийн хийнээс салж, дараачийн рейсэндээ өөрийнхөө маршрутаар дахин гарна. Энэ улаан бөөм маань ийм ажлаа 4 сар орчим тасралтгүй хийгээд жагсаалаас гардаг.

Хүний артер, венийн судаснуудыг нэг шугамаар сунгаж тавибал урт нь 100 орчим мянган километр болно. Энэ нь Дэлхийгээс Сар хүрэх зайны дөрөвний нэг юм.

Цус нь хялгасан судсаар биеийн эдүүдийн дундуур дайрч урсахдаа эсүүдэд шимт бодис, хүчилтөрөгч хүргэж өгөөд, тэндээс бодисын солилцооных нь бүх хаягдал илүүдлийг татан авч тээвэрлэн одно.

Судаснууд ийм хүнд чухал ажил хийхээс гадна өөрсдөө амьд эрхтэн гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Энд тэнд нь цорго байхгүй бөгөөд өгөх, авах бүхий л ажиллагаа судасны ханаар нэвчиж явагддагийг гүнзгий ухамсарлаж, энэ амьд эрхтнийхээ ханыг уян хатан бөгөөд нэвчих чадвартай байлгахыг үргэлж, цаг ямагт эрхэмлүүштэй.

Зүрх агших бүртээ артерийн судсаар цус шахдаг. Артерийн судаснууд уян хатан учир сунаж, цусны энэ давалгааг өнгөрүүлээд дараа нь агшдаг. Энэ хөдөлгөөнийг судасны цохилт гэнэ. Тайван үед судасны цохилт нэг минутад 60- 80 байх ёстой.

Судасны хатуурал /атеросклероз/ гэдэг нь артерийн судасны /заримдаа венийн судасны/ дотор бүрхүүлд холестерин наалдаж, түүн дээр холбогч эдүүд урган, интим гэж нэрлэгддэг эмзэг гадаргуу /судасны дотор бүрхүүлийн/ холбогч эдээр зузааран хатуурч, шохойтой чанасан будаа маягийн өөхлөг товруутай болсноос үүссэн эмгэг юм /Атероклероз гэдэг нь atheros- чанасан будаа гэсэн грек үгнээс гаралтай/.

Судасны хатуурлаас шалтгаалсан цусны даралт ихсэх өвчнөөс сэргийлэх, түүнийг илааршуулахад зохистой хооллолт тэргүүн зэргийн ач холбогдолтой.

Орой хөнгөхөн хооллох гэдэг монгол хүний хувьд сэтгэлд нь багтдаггүй хэцүү ажил. Нэгэн компанийн захирал залуу миний шавь болсон бөгөөд тэрээр тун тарган, цусны даралт ихтэй байсан. Анх уулзахдаа “за багшаа, махнаас гарахгүйгээр, оройн хоолоо хасахгүйгээр даралт ихэсдэггүй, хэвийн жинтэй хүн болох арга байна уу?” гэж  асууж билээ.

“Болно” гэсэн хариу сонсоод хичээлд суусан бөгөөд одоо цусны даралт нь хэвийн болж, өөртөө таарсан мариатай, чийрэг бадриун залуу эрч хүчтэйгээр ажлаа хийж явааг хараад би их баярладаг. Түүнд зааж өгсөн оройн хоолны нэг хувилбарыг Танд бас санал болгоё.

Бурхдын зоог гэдэг нэртэйгээр худалдаанд гарч буй шар буурцгийн уургийг дэвтээж, жигнэсэн монгол шар лууван, шар манжин, улаан манжинтай хамт машиндаад, ногоон сонгино, навчит ургамал, сармис, цагаан гаа, шанц, лиш цэцгийн нунтаг үр, жан, цуу,оливын тосоор амтлан шанз бэлдэж, улаан буудайн гуравдугаар гурил,хүнсний хивэг, халтар арвайн гурил, овёсны гурил холин зуурч бууз хийгээд 19 цагаас оройтолгүй идэж болно. Шанзандаа хонины сүүл бага зэрэг нэмж болох юм.

Өргөст хэмх, улаан лооль, амтат чинжүү, байцаа, луувангаар 2-3 зууш бэлдэн буузтайгаа хамт идвэл хоол тань түвэггүй шингэнэ.

Бүх биеийн 100 триллион эс бүрийн дэргэдүүр хэрэн нэвтэрч, материал, түүхий эд, түлшийг түгээж байдаг судас хэмээх замын сүлжээг түгжрэл бөглөрөлгүй байлгах боломжтой.

Эрүүл мэндээрээ гоёцгооё!